PrEP, czyli profilaktyka przedekspozycyjna zakażenia HIV, jest w Polsce dostępna na receptę, a jej koszt w całości ponosi pacjent. Osoba bez HIV przyjmuje leki przed kontaktem, w którym może dojść do zakażenia. Według odpowiedzi Ministerstwa Zdrowia z 8 stycznia 2026 roku program profilaktyczny w zakresie PrEP nie funkcjonuje.
W Unii Europejskiej zarejestrowano trzy postacie PrEP: tabletki z emtrycytabiną i tenofowirem, kabotegrawir w zastrzykach co dwa miesiące i lenakapawir w zastrzykach co sześć miesięcy. Według relacji prasowej z lipca 2026 roku same tabletki kosztują około 220 zł miesięcznie, bez badań i konsultacji.
Zanim zaczniecie PrEP, zgłoście się do lekarza. Potrzebne są ujemny test w kierunku HIV, oznaczenie kreatyniny (ocena pracy nerek) i badania w kierunku WZW B.
Po ryzykownym kontakcie seksualnym zgłoście się po profilaktykę poekspozycyjną (PEP) najlepiej jak najszybciej, maksymalnie do 72 godzin.
| Forma PrEP | Jak się ją stosuje | Dostępność i koszt w Polsce (stan na 11.11.2026) |
|---|---|---|
| Tabletki codziennie (emtrycytabina z dizoproksylem tenofowiru) | Jedna tabletka na dobę. | Na receptę; pełny koszt ponosi pacjent. |
| Tabletki „na żądanie” (schemat 2-1-1) | Dwie tabletki 2–24 godziny przed kontaktem, potem po jednej 24 i 48 godzin po pierwszej dawce. | Ten sam lek; schemat spoza ChPL, o wyborze decyduje lekarz. |
| Zastrzyk domięśniowy: kabotegrawir (cabotegravir) | Dwa wstrzyknięcia w odstępie miesiąca, potem co dwa miesiące. | Zarejestrowany w UE w 2023 roku, bez refundacji; dostępności w aptekach nie potwierdzono. |
| Zastrzyk podskórny: lenakapawir (lenacapavir) | Wstrzyknięcie co sześć miesięcy; w 1. i 2. dniu dodatkowo tabletki. | Zarejestrowany w UE w 2025 roku, bez refundacji; dostępności w aptekach nie potwierdzono. |
Schemat 2-1-1 to dawkowanie doraźne, które Polskie Towarzystwo Naukowe AIDS (PTN AIDS) proponuje mężczyznom i osobom transpłciowym z męską płcią przypisaną po urodzeniu, jeżeli nie akceptują dawkowania ciągłego. ChPL to Charakterystyka Produktu Leczniczego, urzędowy opis leku.
PTN AIDS uznaje kabotegrawir za opcję głównie dla osób, które mają trudności z regularnym przyjmowaniem tabletek albo ich nie tolerują.
Zalecam schemat ciągły każdej osobie, która może przyjmować tabletkę codziennie, oraz wizyty kontrolne co trzy miesiące.
Ministerstwo Zdrowia (MZ) odpowiedziało 8 stycznia 2026 roku na interpelację poselską, że obecnie nie funkcjonuje program profilaktyczny w zakresie PrEP. Dodało, że żaden podmiot odpowiedzialny, czyli producent lub importer leku, nie złożył wniosku o objęcie refundacją leków stosowanych w PrEP.
W wykazie leków refundowanych obowiązującym od 1 października 2026 roku nie ma emtrycytabiny z tenofowirem, kabotegrawiru ani lenakapawiru.
Harmonogram Krajowego Programu Zapobiegania Zakażeniom HIV i Zwalczania AIDS przewidziano na lata 2022–2026. Opis projektu zmiany rozporządzenia o tym programie z 24 czerwca 2026 roku dotyczy modelu koordynacji i nie wymienia PrEP.
Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) zebrało dane o finansowaniu PrEP w 2023 roku z 43 krajów Europy i Azji Środkowej. Czternaście z nich zgłosiło bezpłatną PrEP w placówkach publicznych, a osiem bezpłatną PrEP dla osób ubezpieczonych. Siedem krajów zgłosiło dostęp wyłącznie odpłatny.
PTN AIDS zaleca PrEP osobom narażonym na zakażenie HIV. Są to osoby, które mają kontakty seksualne bez prezerwatywy z osobami, o których nie wiadomo, czy są zakażone HIV. Dotyczy to także kontaktów z osobami żyjącymi z HIV, u których ilość wirusa we krwi (wiremia) przekracza 200 kopii/ml.
Wskazaniem jest też przyjmowanie leków po ryzykownym kontakcie seksualnym (profilaktyka poekspozycyjna, PEP) lub zakażenie przenoszone drogą płciową w ostatnim roku. Kolejne wskazania to seks pod wpływem substancji psychoaktywnych, dożylne używanie narkotyków i świadczenie usług seksualnych. Osoba może też sama poprosić o PrEP.
Przed pierwszą tabletką lekarz wyklucza zakażenie HIV. Pyta o objawy i ryzykowne kontakty z ostatniego miesiąca oraz zleca test anty-HIV/p24 (wykrywa przeciwciała i białko wirusa), wykonany w ostatnim tygodniu i nieanonimowo. Oznacza też stężenie kreatyniny.
U osoby szczepionej przeciw WZW B oznacza się przeciwciała anty-HBs (świadczą o odporności), a u nieszczepionej antygen HBsAg (jego obecność oznacza zakażenie). PTN AIDS zaleca szczepienie przeciw WZW B przy anty-HBs poniżej 10 mIU/ml. PTN AIDS uznaje szczepienia przeciw WZW A i HPV za opcjonalne, lecz zalecam je osobom stosującym PrEP.
Towarzystwo zaleca ponadto badania w kierunku kiły i WZW C, morfologię oraz badanie ogólne moczu. Chlamydiozę i rzeżączkę rozpoznaje się metodą PCR (badaniem materiału genetycznego bakterii) w wymazach z gardła, odbytu oraz cewki moczowej lub przedsionka pochwy. Zamiast wymazu z cewki można zbadać mocz.
Gdy wykonanie PCR jest niemożliwe, PrEP rozpoczyna się bez tego badania. Zestaw badań opisuję w poradniku o badaniach w kierunku zakażeń przenoszonych drogą płciową.
Pierwsza wizyta kontrolna odbywa się po miesiącu: lekarz zleca test anty-HIV/p24 i oznaczenie kreatyniny oraz pyta o objawy zakażeń przenoszonych drogą płciową. Kolejne wizyty odbywają się nie rzadziej niż co trzy miesiące.
Podczas nich powtarza się test na HIV, ocenia ryzyko zakażenia WZW C, wykonuje badanie w kierunku kiły i wypisuje receptę. Kreatyninę oznacza się raz w roku, a częściej przy wyraźnie obniżonym eGFR (wskaźniku sprawności nerek). PCR w kierunku chlamydiozy i rzeżączki wykonuje się raz w roku u osób bez objawów.
Po zakończeniu PrEP ostatni test anty-HIV/p24 wykonuje się po 6–8 tygodniach.
Według MZ PrEP zleca wyłącznie lekarz po przeprowadzeniu niezbędnych badań. PTN AIDS dopuszcza zdalną konsultację z receptą kontynuacyjną w sytuacjach szczególnych, jeżeli pacjent sam wykonał badania. Zalecenia PTN AIDS przewidują rozpoczęcie PrEP już na pierwszej wizycie, jeżeli nie ma przeciwwskazań medycznych.
Profilaktyka poekspozycyjna (PEP) to leki przyjmowane po ryzykownym kontakcie seksualnym. Pierwszą dawkę przyjmuje się najlepiej jak najszybciej, maksymalnie do 72 godzin po kontakcie. PrEP przyjmuje się przed kontaktem. Zasady testowania i PEP opisuję we wpisie o teście na HIV po sześciu tygodniach i PEP do 72 godzin.
Ochrona przed HIV zależy od formy PrEP i od regularności jej stosowania. W badaniach porównujących zastrzyki z tabletkami ryzyko zakażenia było mniejsze przy kabotegrawirze i lenakapawirze.
W Anglii tabletki z emtrycytabiną i dizoproksylem tenofowiru stosowano w poradniach zdrowia seksualnego w ramach badania PrEP Impact Trial. Według analizy z 2025 roku, obejmującej 24 268 uczestników, przed pandemią COVID-19 zapadalność wynosiła 0,13 nowego zakażenia HIV na 100 osobolat (około jedno zakażenie rocznie na 770 osób stosujących PrEP).
Autorzy powiązali zakażenia głównie z nieregularnym przyjmowaniem tabletek. Badanie nie miało grupy porównawczej bez PrEP.
We Włoszech w dwóch ośrodkach zastrzyki z kabotegrawirem zaczęło otrzymywać 265 osób, u których stosowanie tabletek było utrudnione. W obserwacji z lat 2024–2025 nie rozpoznano u nich zakażenia HIV, ale wyników nie porównano z grupą bez kabotegrawiru.
Kabotegrawir w zastrzykach porównano z tabletkami w badaniu HPTN 083 z randomizacją (losowym przydziałem do grup). Według analizy z 2024 roku, obejmującej 3859 uczestników, ryzyko zakażenia HIV było przy kabotegrawirze o około dwie trzecie mniejsze, także u osób z kiłą, rzeżączką lub chlamydiozą.
Lenakapawir we wstrzyknięciu co sześć miesięcy porównano z tabletkami w dwóch badaniach z randomizacją i podwójnie ślepą próbą (ani uczestnicy, ani lekarze nie wiedzieli, kto jest w której grupie).
W badaniu PURPOSE 1 z 2024 roku, prowadzonym u młodych kobiet w RPA i Ugandzie, nie rozpoznano zakażenia HIV u żadnej z 2134 uczestniczek otrzymujących lenakapawir. W grupie tabletek z emtrycytabiną i dizoproksylem tenofowiru rozpoznano je u 16 z 1068 uczestniczek. Regularność przyjmowania tabletek była w tej grupie niska.
W badaniu PURPOSE 2 z 2024 roku uczestniczyli mężczyźni oraz osoby transpłciowe i niebinarne. Zakażenie HIV rozpoznano u 2 z 2179 osób w grupie lenakapawiru i u 9 z 1086 w grupie tabletek.
W obu badaniach zapadalność przy lenakapawirze była istotnie statystycznie mniejsza niż w grupie tabletek i niż szacowana zapadalność w tej samej populacji bez PrEP.
Według meldunków Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH – Państwowego Instytutu Badawczego (NIZP PZH-PIB) w 2025 roku zgłoszono 2755 nowo wykrytych zakażeń HIV wobec 2256 w 2024 roku. Od 1 stycznia do 31 października 2026 roku zgłoszono wstępnie 1737 zakażeń wobec 2180 w tym samym okresie 2025 roku.
Test w kierunku HIV można wykonać bezpłatnie i anonimowo w jednym z 29 punktów konsultacyjno-diagnostycznych (stan z 2025 roku). Od maja 2025 roku test przesiewowy można wykonać także w placówce podstawowej opieki zdrowotnej, bezpłatnie, ale nie anonimowo. PTN AIDS zaleca testowanie co trzy miesiące osobom zgłaszającym ryzykowne zachowania.
Kiedy warto porozmawiać z lekarzem
- Gdy po ryzykownym kontakcie minęło mniej niż 72 godziny, zgłoście się niezwłocznie po PEP. Lekarz oceni ryzyko i zleci leki.
- Gdy macie kontakty seksualne bez prezerwatywy z osobami, o których nie wiadomo, czy są zakażone HIV, chorowaliście na zakażenie przenoszone drogą płciową albo stosowaliście PEP, porozmawiajcie z lekarzem o PrEP.
Lek jest dostępny wyłącznie na receptę, a jego koszt w całości pokrywa pacjent. Receptę wystawia lekarz po kwalifikacji i badaniach.
Według Krajowego Centrum ds. AIDS kobiety mogą przyjmować PrEP w kontaktach seksualnych jedynie w sposób ciągły, po jednej tabletce co 24 godziny. Maksymalną ochronę uzyskują po 7 dniach i powinny przyjmować PrEP przez kolejne 7 dni po ostatniej ekspozycji.
PrEP znacząco zmniejsza ryzyko zakażenia HIV, ale nie całkowicie, i nie chroni przed innymi zakażeniami przenoszonymi drogą płciową. Ryzyko tych zakażeń ogranicza prawidłowe i konsekwentne używanie prezerwatyw. Zasady profilaktyki opisuję na stronie o zakażeniach przenoszonych drogą płciową.
Test zleca lekarz podstawowej opieki zdrowotnej albo lekarz prowadzący PrEP. Według PTN AIDS wynik powinien pochodzić z ostatniego tygodnia i z testu nieanonimowego, chyba że lekarz może zidentyfikować pacjenta. Wybór testu wyjaśniam w poradniku o testach HIV.
dr n. med. Karolina Pyziak-Kowalska, specjalistka chorób zakaźnych, hepatolożka, lekarka medycyny podróży. Tekst ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji u lekarza. Informacje o finansowaniu, rejestracji i dostępności leków pochodzą z dokumentów Ministerstwa Zdrowia i rejestrów (stan na 11 listopada 2026), zalecenia kliniczne z wytycznych PTN AIDS 2025, a dane o skuteczności z badań wymienionych w źródłach.
Zdjęcie: Czerwona wstążka, symbol solidarności z osobami żyjącymi z HIV. Fot. NIAID, Wikimedia Commons, CC BY 2.0.