PEP i PrEP to dwie różne strategie zapobiegania zakażeniu HIV, a najważniejsza różnica dotyczy tego, kiedy się je stosuje.
PEP, czyli profilaktyka poekspozycyjna, jest wdrażana po ryzykownym kontakcie. Należy rozpocząć ją jak najszybciej, najlepiej w ciągu pierwszych 24 godzin i nie później niż 72 godziny od ekspozycji. Leczenie trwa 28 dni.
PrEP, czyli profilaktyka przedekspozycyjna, stosuje się przed potencjalnym narażeniem. Jest przeznaczona dla osób z podwyższonym ryzykiem zakażenia HIV i przyjmowana planowo, zgodnie z ustalonym schematem.
W swojej praktyce tłumaczę to najprościej tak: PEP jest jak gaśnica użyta po pojawieniu się zagrożenia, a PrEP jak zabezpieczenie zastosowane wcześniej, zanim do niego dojdzie. Obie metody skutecznie chronią przed HIV, ale są przeznaczone do zupełnie innych sytuacji. Poniżej wyjaśniam, kiedy stosuje się każdą z nich.
PEP to skrót od angielskiego post-exposure prophylaxis, czyli profilaktyka poekspozycyjna. Stosuje się ją wtedy, gdy do potencjalnie ryzykownego kontaktu już doszło, na przykład po stosunku bez zabezpieczenia z osobą o nieznanym statusie HIV, po zakłuciu igłą albo po kontakcie krwi z uszkodzoną skórą lub błonami śluzowymi. To sytuacja pilna, dlatego tak duże znaczenie ma czas.
Na konsultacji powtarzam jedno zdanie: im wcześniej, tym skuteczniej. PEP najlepiej rozpocząć w ciągu pierwszych 24 godzin, a najpóźniej przed upływem 72 godzin od ekspozycji. Po tym czasie profilaktyki zasadniczo się już nie wdraża. Dlatego jeśli masz wątpliwości, czy zgłosić się po pomoc, nie zwlekaj z konsultacją.
Kuracja trwa 28 dni. W tym czasie przyjmuje się leki antyretrowirusowe według schematu dobranego przez lekarza oraz wykonuje zalecone badania kontrolne, w tym testy w kierunku HIV w ustalonych terminach. Leków ani dawek nie należy dobierać samodzielnie.
PrEP to skrót od angielskiego pre-exposure prophylaxis, czyli profilaktyka przedekspozycyjna. Polega na przyjmowaniu leków antyretrowirusowych przez osobę niezakażoną HIV, ale narażoną na podwyższone ryzyko zakażenia, zanim dojdzie do potencjalnej ekspozycji. Dzięki temu leki są już obecne w organizmie i mogą zapobiec rozwojowi zakażenia.
PrEP wymaga wcześniejszej kwalifikacji lekarskiej, ujemnego wyniku testu w kierunku HIV oraz regularnych kontroli w trakcie stosowania. Wizyty kontrolne służą ocenie bezpieczeństwa terapii, powtarzaniu badań oraz sprawdzeniu, czy wybrany schemat nadal odpowiada aktualnej sytuacji pacjenta. Jest to profilaktyka planowa, a nie postępowanie ratunkowe po ekspozycji.
| Cecha | PEP | PrEP |
|---|---|---|
| Kiedy | PO ryzykownym kontakcie | PRZED narażeniem, planowo |
| Cel | zapobiec zakażeniu, gdy do ekspozycji już doszło | chronić osobę o podwyższonym ryzyku, zanim dojdzie do kontaktu |
| Start | jak najszybciej, optymalnie do 24 godzin, maksymalnie do 72 godzin | po kwalifikacji i teście na HIV |
| Czas trwania | 28 dni | tak długo, jak utrzymuje się podwyższone ryzyko |
| Charakter | sytuacja pilna, awaryjna | profilaktyka stała, planowa |
| Warunek wstępny | ocena lekarska ekspozycji | kwalifikacja, ujemny test HIV, regularne kontrole |
Jedno zdanie do zapamiętania: jeśli ryzykowny kontakt już się wydarzył, myślisz o PEP i działasz w godzinach. Jeśli ryzyko powtarza się w twoim życiu i chcesz się przed nim zabezpieczyć na stałe, rozmawiasz z lekarzem o PrEP.
Mimo różnic PEP i PrEP mają wspólny mianownik. Obie metody opierają się na lekach antyretrowirusowych i wymagają opieki lekarza, testów w kierunku HIV oraz regularnych kontroli. Żadnej z nich nie należy stosować samodzielnie ani bez wcześniejszej kwalifikacji.
PEP i PrEP są częścią szerszej profilaktyki HIV, obok stosowania prezerwatyw, regularnego testowania i znajomości statusu partnera. Warto również pamiętać o zasadzie U=U, czyli niewykrywalny znaczy nieprzenoszący. Osoba żyjąca z HIV, skutecznie leczona i z trwale niewykrywalną wiremią, nie przenosi zakażenia drogą płciową. Pokazuje to, że współczesna profilaktyka i leczenie pozwalają skutecznie ograniczać ryzyko transmisji HIV na wielu poziomach.
Jeśli w ostatnich godzinach doszło do sytuacji, która mogła wiązać się z ryzykiem zakażenia HIV, nie zwlekaj z konsultacją. PEP należy rozpocząć jak najszybciej, najlepiej w ciągu pierwszych 24 godzin i nie później niż 72 godziny od ekspozycji. Skontaktuj się z ośrodkiem prowadzącym profilaktykę poekspozycyjną, aby ocenić ryzyko i wdrożyć leczenie, jeśli będzie wskazane.
Jeśli ryzyko zakażenia powtarza się i potrzebujesz stałej ochrony, umów konsultację profilaktyczną i porozmawiaj o PrEP. Lekarz oceni wskazania, zleci test w kierunku HIV i ustali odpowiedni schemat postępowania.
Niezależnie od wybranej formy profilaktyki regularne testowanie w kierunku HIV jest elementem świadomego dbania o zdrowie, a nie dowodem, że wydarzyło się coś niewłaściwego.
Kiedy zgłosić się do lekarza?
Zgłoś się pilnie, najlepiej jeszcze tego samego dnia, jeśli:
• doszło do stosunku bez zabezpieczenia z osobą o nieznanym statusie HIV lub z osobą żyjącą z HIV bez potwierdzonej, trwale niewykrywalnej wiremii, • doszło do zakłucia igłą albo kontaktu krwi z uszkodzoną skórą lub błonami śluzowymi, • prezerwatywa pękła lub zsunęła się podczas kontaktu, który mógł wiązać się z ryzykiem zakażenia, • od ekspozycji nie minęły jeszcze 72 godziny i masz wątpliwości, czy PEP jest wskazany.
Umów konsultację planową, jeśli:
• ryzyko zakażenia HIV powtarza się i chcesz porozmawiać o PrEP, • chcesz wykonać test, poznać swój status lub omówić skuteczne sposoby profilaktyki.
W obu sytuacjach lepiej zgłosić się zbyt wcześnie niż zbyt późno. Przy PEP liczy się czas, a szybka konsultacja może zdecydować o dalszym postępowaniu.
*Autorka: dr n. med. Karolina Pyziak-Kowalska. Data weryfikacji: 8 lipca 2026.*
*Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.*
Doszło do ryzykownego kontaktu? [Umów pilną konsultację (PEP)](/kontakt) i działaj w ciągu 72 godzin. Chcesz stałej ochrony lub badania? [Umów konsultację profilaktyczną](/kontakt).
Czym różni się PEP od PrEP w jednym zdaniu?
PEP to profilaktyka stosowana po ryzykownej ekspozycji na HIV. Należy rozpocząć ją jak najszybciej, najlepiej w ciągu pierwszych 24 godzin i nie później niż 72 godziny od zdarzenia, a następnie przyjmować przez 28 dni. PrEP to profilaktyka stosowana przed potencjalnym narażeniem, planowo, u osób z podwyższonym ryzykiem zakażenia HIV.
Czy mogę wziąć PrEP zamiast PEP po ryzykownym kontakcie?
Nie. Jeśli do ekspozycji już doszło, właściwym postępowaniem jest PEP, rozpoczęty jak najszybciej, najlepiej w ciągu pierwszych 24 godzin i nie później niż 72 godziny od zdarzenia. PrEP stosuje się przed potencjalnym narażeniem i nie zastępuje profilaktyki poekspozycyjnej. O dalszym postępowaniu decyduje lekarz.
Ile czasu mam na rozpoczęcie PEP?
Im wcześniej rozpocznie się PEP, tym większa jest jego skuteczność. Najlepiej wdrożyć profilaktykę w ciągu pierwszych 24 godzin, a najpóźniej przed upływem 72 godzin od ekspozycji. Po tym czasie PEP zasadniczo się już nie rozpoczyna, dlatego w razie wątpliwości warto zgłosić się na konsultację od razu.
Jak długo trwa każda z tych metod?
PEP trwa 28 dni i wymaga badań kontrolnych oraz testów w kierunku HIV wykonywanych w wyznaczonych terminach. PrEP stosuje się tak długo, jak długo utrzymuje się podwyższone ryzyko zakażenia, pod regularną kontrolą lekarza.
Czy PEP i PrEP wymagają badań i wizyt u lekarza?
Tak, obie formy profilaktyki wymagają opieki lekarskiej. PrEP wymaga kwalifikacji, ujemnego wyniku testu w kierunku HIV przed rozpoczęciem oraz regularnych kontroli w trakcie stosowania. PEP wymaga oceny rodzaju ekspozycji, kwalifikacji do leczenia oraz badań kontrolnych podczas kuracji i po jej zakończeniu. Żadnej z tych metod nie należy stosować samodzielnie.
Treść opracowana na podstawie aktualnych wytycznych powyższych instytucji oraz doświadczenia klinicznego autorki. Ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Data weryfikacji: lipiec 2026.