Po ryzykownej ekspozycji na HIV liczy się przede wszystkim czas. Profilaktykę poekspozycyjną, czyli PEP, należy rozpocząć jak najszybciej, najlepiej w ciągu pierwszych 24 godzin i nie później niż 72 godziny od zdarzenia. Im wcześniej zostaną przyjęte leki, tym większa jest skuteczność profilaktyki.
Nie należy czekać do rana, do poniedziałku ani obserwować, czy pojawią się objawy. Trzeba jak najszybciej zgłosić się do ośrodka prowadzącego profilaktykę poekspozycyjną, najczęściej do poradni, izby przyjęć lub oddziału chorób zakaźnych. Nie każdy SOR kwalifikuje do PEP ani dysponuje odpowiednimi lekami, dlatego najlepiej kierować się bezpośrednio do placówki prowadzącej leczenie antyretrowirusowe.
PEP trwa 28 dni i jest prowadzony pod kontrolą lekarza. W swojej praktyce po takiej sytuacji najczęściej słyszę jedno pytanie: „Czy jest już za późno?”. Dlatego zawsze zaczynam od konkretnej informacji, ile czasu minęło od ekspozycji, a następnie wyjaśniam krok po kroku, co należy zrobić.
Nie każda niepokojąca sytuacja oznacza rzeczywiste ryzyko zakażenia HIV, ale niektóre ekspozycje wymagają pilnej oceny. Podczas konsultacji kluczowe znaczenie mają dokładne okoliczności zdarzenia, ponieważ to od nich zależy decyzja o rozpoczęciu PEP.
Do ekspozycji, które mogą stanowić wskazanie do PEP, należą między innymi:
• kontakt seksualny bez zabezpieczenia, także w przypadku pęknięcia lub zsunięcia się prezerwatywy, z osobą o nieznanym statusie HIV albo z osobą żyjącą z HIV, u której nie potwierdzono skutecznego leczenia i niewykrywalnej wiremii, • zakłucie igłą lub skaleczenie ostrym narzędziem zanieczyszczonym krwią, na przykład podczas ekspozycji zawodowej lub przypadkowego zakłucia, • kontakt krwi z błonami śluzowymi, na przykład oka lub jamy ustnej, albo z uszkodzoną skórą.
Ważnym wyjątkiem jest sytuacja, w której partner żyje z HIV, skutecznie się leczy i ma trwale niewykrywalną wiremię. Zgodnie z zasadą U=U, czyli niewykrywalny równa się nieprzenoszący, nie przenosi wówczas HIV drogą płciową. To jedna z kluczowych informacji ustalanych podczas konsultacji, ponieważ zasadniczo zmienia ocenę ryzyka.
PEP działa, blokując namnażanie wirusa, zanim ten zdąży zadomowić się w organizmie. To okno jest krótkie. Dlatego pierwsze 24 godziny to sytuacja optymalna, a 72 godziny to granica, po której leków zwykle się już nie rozpoczyna, bo ich skuteczność gwałtownie spada. Każda godzina zwłoki ma znaczenie, więc pierwszym ruchem nie jest szukanie idealnego miejsca, tylko szybkie dotarcie tam, gdzie PEP w ogóle można dostać.
Kuracja trwa 28 dni. Konkretny schemat leków dobiera lekarz, po ocenie ryzyka i stanu zdrowia. Nie podaję tu nazw ani dawek, bo to nie jest decyzja, którą podejmuje się z artykułu, tylko na wizycie.
• PEP, czyli profilaktyka poekspozycyjna, to leki stosowane po ryzykownej ekspozycji na HIV, w trybie pilnym, przez 28 dni. • PrEP, czyli profilaktyka przedekspozycyjna, to leki przyjmowane przed ekspozycją, regularnie, przez osoby z podwyższonym ryzykiem zakażenia HIV.
Jeśli do ryzykownego kontaktu już doszło, należy rozważyć PEP. O PrEP warto porozmawiać później, jako o profilaktyce na przyszłość.
Krok po kroku, w kolejności, która ma znaczenie:
1. Działaj od razu. Licz czas od momentu ekspozycji. Celuj w 48 godzin, nie przekraczaj 72.
2. Zabezpiecz się doraźnie. Miejsce zakłucia lub ranę przemyj wodą z mydłem, błony śluzowe (oko, usta) przepłucz obficie wodą lub solą fizjologiczną. Nie wyciskaj rany na siłę.
3. Zgłoś się tam, gdzie PEP jest dostępny. Najpewniej to SOR lub oddział/poradnia chorób zakaźnych. Jeśli nie wiesz gdzie, zadzwoń najpierw, żeby nie tracić czasu na dojazd w złe miejsce.
4. Opisz sytuację konkretnie. Kiedy doszło do kontaktu, jaki to był kontakt, co wiesz o drugiej osobie. Im dokładniej, tym trafniejsza decyzja o PEP.
5. Zapytaj też o inne zakażenia. Ryzykowny kontakt to nie tylko HIV. Na konsultacji sprawdzam również potrzebę profilaktyki i badań w kierunku WZW typu B, kiły i innych zakażeń przenoszonych drogą płciową, a u kobiet także kwestię antykoncepcji awaryjnej.
6. Jeśli dostaniesz PEP, weź całą kurację. Wszystkie 28 dni, zgodnie z zaleceniem, plus wizyty kontrolne i badania. Przerwanie w połowie obniża skuteczność.
7. Zaplanuj testy w kierunku HIV. Obowiązuje tak zwane okno serologiczne, czyli czas od zakażenia do wykrywalności. Testy 4. generacji (wykrywające antygen p24 i przeciwciała) to okno skracają, ale wynik ujemny wykonany zbyt wcześnie i tak wymaga powtórzenia po upływie okna. Harmonogram testów ustala lekarz.
Krok po kroku, w kolejności, która ma znaczenie:
Działaj od razu. Czas licz od momentu ekspozycji. PEP należy rozpocząć jak najszybciej, najlepiej w ciągu pierwszych 24 godzin i nie później niż 72 godziny od zdarzenia.
Zadbaj o miejsce ekspozycji. Ranę lub miejsce zakłucia umyj wodą z mydłem, a błony śluzowe, na przykład oko lub jamę ustną, obficie przepłucz wodą albo solą fizjologiczną. Nie wyciskaj rany i nie stosuj substancji drażniących.
Zgłoś się do placówki, która prowadzi PEP. Najlepiej udać się bezpośrednio do szpitala zakaźnego prowadzącego terapię antyretrowirusową lub skontaktować się z takim ośrodkiem telefonicznie. Nie każdy SOR kwalifikuje do PEP, bo nie dysponuje odpowiednimi lekami, dlatego wcześniejszy telefon może zapobiec stracie czasu.
Dokładnie opisz zdarzenie. Podaj, kiedy doszło do ekspozycji, jaki miała charakter, z jakim materiałem biologicznym był kontakt oraz co wiadomo o osobie źródłowej. Te informacje są podstawą oceny, czy PEP jest wskazany.
Zapytaj o pozostałe zagrożenia. Ryzykowna ekspozycja może wiązać się także z zakażeniem HBV, HCV, kiłą lub innymi zakażeniami przenoszonymi drogą płciową. U kobiet należy również ocenić ryzyko ciąży i ewentualne wskazania do antykoncepcji awaryjnej.
Jeśli rozpoczniesz PEP, przyjmuj leki przez pełne 28 dni. Stosuj je regularnie, zgodnie z zaleceniami, i zgłaszaj się na wyznaczone wizyty oraz badania kontrolne. Przedwczesne przerwanie profilaktyki może zmniejszyć jej skuteczność.
Wykonaj testy w kierunku HIV w wyznaczonych terminach. Ujemny wynik uzyskany bezpośrednio po ekspozycji nie wyklucza zakażenia, ponieważ badanie może przypadać na okres okna diagnostycznego. Testy 4. generacji wykrywają antygen p24 i przeciwciała, dzięki czemu pozwalają wcześniej rozpoznać zakażenie, ale nadal wymagają kontroli zgodnie z harmonogramem ustalonym przez lekarza.
Krótka odpowiedź: po każdym potencjalnie ryzykownym kontakcie warto zgłosić się na konsultację, choćby po to, aby właściwie ocenić ryzyko i uniknąć niepotrzebnego leczenia. Nie musisz samodzielnie rozstrzygać, czy dana sytuacja kwalifikuje się do PEP. Od tego jest lekarz.
Zgłoś się pilnie, jeśli:
• doszło do kontaktu seksualnego bez zabezpieczenia lub prezerwatywa pękła albo się zsunęła, a nie masz pewności co do statusu HIV drugiej osoby, • doszło do zakłucia igłą lub kontaktu krwi z uszkodzoną skórą albo błonami śluzowymi, • od ekspozycji minęło mniej niż 72 godziny, • jesteś w ciąży, karmisz piersią, chorujesz przewlekle lub przyjmujesz inne leki. Nie są to przeciwwskazania do PEP, ale wymagają indywidualnego doboru postępowania.
Zgłoś się również wtedy, gdy minęło już więcej niż 72 godziny. W takiej sytuacji PEP zasadniczo nie jest rozpoczynany, ale nadal należy zaplanować badania kontrolne, kolejne testy oraz profilaktykę na przyszłość.
Warto pamiętać, że wczesne rozpoznanie zakażenia HIV i skuteczne leczenie antyretrowirusowe pozwalają żyć długo i zachować dobrą jakość życia, a niewykrywalna wiremia eliminuje ryzyko przeniesienia HIV drogą płciową.
Nie oceniaj ryzyka wyłącznie na podstawie informacji znalezionych w internecie i nie czekaj na objawy. Ich brak nie wyklucza zakażenia, a w przypadku PEP decyduje przede wszystkim czas, który upłynął od ekspozycji.
*Autorka: dr n. med. Karolina Pyziak-Kowalska. Data weryfikacji: 10 lipca 2026.*
*Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Po ryzykownym kontakcie umów pilną konsultację (PEP) optymalnie w ciągu 48 godzin, a jeśli chcesz zadbać o profilaktykę na przyszłość, umów konsultację profilaktyczną.*
Ile mam czasu, żeby zacząć PEP po ryzykownym kontakcie?
PEP należy rozpocząć jak najszybciej, najlepiej w ciągu pierwszych 24 godzin, a najpóźniej przed upływem 72 godzin od ekspozycji. Liczy się każda godzina, dlatego nie należy czekać do rana ani do poniedziałku.
Najlepiej od razu skontaktować się z najbliższym szpitalem zakaźnym lub ośrodkiem prowadzącym terapię antyretrowirusową i zgłosić się zgodnie z jego wskazaniem. Nie każdy SOR kwalifikuje do PEP bo nie dysponuje odpowiednimi lekami.
Czym różni się PEP od PrEP?
PEP, czyli profilaktyka poekspozycyjna, to leki stosowane po ryzykownej ekspozycji na HIV, w trybie pilnym, przez 28 dni. PrEP, czyli profilaktyka przedekspozycyjna, przyjmuje się przed ekspozycją, regularnie, u osób z podwyższonym ryzykiem zakażenia. Jeśli do ryzykownego kontaktu już doszło, należy rozważyć PEP.
Co uznaje się za ryzykowny kontakt?
Do sytuacji, które mogą wiązać się z ryzykiem zakażenia HIV, należą między innymi kontakt seksualny bez zabezpieczenia, także w przypadku pęknięcia prezerwatywy, z osobą o nieznanym statusie HIV, zakłucie igłą oraz kontakt krwi z uszkodzoną skórą lub błonami śluzowymi.
Jeśli partner żyje z HIV, skutecznie się leczy i ma trwale niewykrywalną wiremię, zgodnie z zasadą U=U nie przenosi HIV drogą płciową.
Gdzie się zgłosić po PEP?
Najlepiej zgłosić się do szpitala zakaźnego, poradni chorób zakaźnych lub ośrodka prowadzącego terapię antyretrowirusową. Poza godzinami pracy poradni można skontaktować się z izbą przyjęć szpitala zakaźnego. Nie każdy SOR kwalifikuje do PEP, bo nie dysponuje odpowiednimi lekami, dlatego warto wcześniej zadzwonić, aby nie tracić czasu na dojazd do niewłaściwej placówki.
Podczas konsultacji dokładnie opisz, kiedy doszło do ekspozycji, jaki miała charakter oraz co wiadomo o osobie, od której mogło dojść do zakażenia.
Kiedy zrobić test na HIV po ekspozycji?
Obowiązuje okno serologiczne, czyli okres od zakażenia do momentu, w którym staje się ono wykrywalne w badaniu. Testy 4. generacji, wykrywające antygen p24 i przeciwciała, pozwalają wykryć zakażenie wcześniej, ale ujemny wynik uzyskany zbyt wcześnie wymaga powtórzenia w zalecanym terminie. Harmonogram badań ustala lekarz.
Co zrobić, jeśli minęły już 72 godziny?
Nadal warto zgłosić się na konsultację. W takiej sytuacji PEP nie jest już rozpoczynany, ale lekarz zaplanuje badania kontrolne, ustali terminy testów w kierunku HIV i omówi profilaktykę na przyszłość, w tym PrEP. Wczesne rozpoznanie zakażenia i skuteczne leczenie pozwalają żyć długo, zachować dobrą jakość życia i zapobiegać przenoszeniu HIV.
Treść opracowana na podstawie aktualnych wytycznych powyższych instytucji oraz doświadczenia klinicznego autorki. Ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Data weryfikacji: lipiec 2026.