PEP należy rozpocząć jak najszybciej po ryzykownej ekspozycji, najlepiej w ciągu pierwszych 24 godzin, a najpóźniej przed upływem 72 godzin. Nie jest to czas, który warto wykorzystywać do końca. Im wcześniej zostaną przyjęte leki, tym większa szansa na skuteczne zapobieżenie zakażeniu.
Po upływie 72 godzin PEP zasadniczo się nie rozpoczyna, ponieważ jej skuteczność jest wówczas niepewna. Nadal należy jednak zgłosić się do lekarza, ocenić ryzyko ekspozycji i zaplanować odpowiednie badania.
W swojej praktyce najczęściej powtarzam jedno zdanie: PEP to wyścig z czasem. Zamiast przez wiele godzin szukać informacji, lepiej jak najszybciej zgłosić się po pomoc.
PEP, czyli profilaktyka poekspozycyjna (ang. post-exposure prophylaxis), to leczenie zapobiegawcze stosowane po kontakcie, który mógł wiązać się z ryzykiem zakażenia HIV. Polega na przyjmowaniu leków antyretrowirusowych przez 28 dni. Ich zadaniem jest zahamowanie namnażania wirusa na bardzo wczesnym etapie, zanim dojdzie do trwałego zakażenia.
Znaczenie czasu wynika z biologii zakażenia HIV. Po ekspozycji wirus stopniowo zakaża kolejne komórki i rozprzestrzenia się w organizmie. Leczenie rozpoczęte odpowiednio wcześnie może przerwać ten proces. Dlatego PEP należy wdrożyć jak najszybciej, najlepiej w ciągu pierwszych 24 godzin, a najpóźniej przed upływem 72 godzin od ekspozycji. Po tym czasie jej skuteczność jest niepewna i profilaktyki zasadniczo się już nie rozpoczyna.
Warto rozróżnić dwie sytuacje, które łatwo pomylić. PEP przyjmuje się po ryzykownym kontakcie, w trybie pilnym i przez ograniczony czas. PrEP (profilaktyka przedekspozycyjna) to co innego: leki przyjmowane przed ekspozycją przez osoby o podwyższonym ryzyku zakażenia HIV, w sposób planowy i pod stałą kontrolą. Jeśli zdarzenie już się wydarzyło, tematem jest PEP, nie PrEP.
O PEP myślimy wtedy, gdy doszło do sytuacji, która mogła przenieść wirusa. Na konsultacji pytam między innymi o:
Nie każde z tych zdarzeń oznacza automatycznie zakażenie, a i nie każde wymaga leków. O tym, czy PEP jest wskazany, decyduje lekarz po ocenie realnego ryzyka. Twoim zadaniem nie jest samodzielna diagnoza ryzyka, tylko jak najszybsze zgłoszenie się, żeby ktoś tę ocenę zrobił, póki okno czasowe jest otwarte.
Jeśli podejrzewasz, że doszło do ryzykownej ekspozycji na HIV, działaj w następującej kolejności:
Nie czekaj. Czas liczy się od momentu ekspozycji. Nie odkładaj zgłoszenia do następnego dnia ani do końca weekendu. PEP należy rozpocząć jak najszybciej.
Zgłoś się do ośrodka, który prowadzi terapię antyretrowirusową i kwalifikuje do PEP. Najczęściej jest to szpital zakaźny lub wskazany ośrodek specjalistyczny. Poza godzinami pracy poradni najlepiej wcześniej skontaktować się telefonicznie z najbliższym szpitalem zakaźnym lub udać się do jego izby przyjęć.
Powiedz dokładnie, co się wydarzyło i kiedy. Podaj rodzaj kontaktu, czas ekspozycji oraz, jeśli to możliwe, informacje o osobie będącej potencjalnym źródłem zakażenia. Pozwoli to lekarzowi ocenić rzeczywiste ryzyko i wskazania do profilaktyki.
Nie przyjmuj leków na własną rękę. Schemat PEP dobiera lekarz, uwzględniając rodzaj ekspozycji, stan zdrowia, przyjmowane leki i możliwe przeciwwskazania.
Jeśli rozpoczniesz PEP, przyjmuj leki przez pełne 28 dni. Regularność leczenia ma znaczenie dla jego skuteczności. W trakcie profilaktyki i po jej zakończeniu należy wykonywać badania kontrolne zgodnie z ustalonym harmonogramem.
Osobno warto zapamiętać kwestię testowania. Ujemny wynik testu wykonanego bezpośrednio po ekspozycji nie wyklucza zakażenia, ponieważ badanie może zostać przeprowadzone jeszcze w okresie, w którym markery zakażenia są niewykrywalne. Test 4. generacji wykrywa zarówno przeciwciała przeciw HIV, jak i antygen p24, co pozwala wcześniej rozpoznać zakażenie, ale nie zwalnia z wykonania kolejnych badań w zalecanych terminach. Dlatego pojedynczy ujemny wynik uzyskany tuż po zdarzeniu nie kończy diagnostyki.
Do lekarza zgłoś się od razu, gdy dojdzie do sytuacji, która mogła wiązać się z ryzykiem zakażenia HIV. W przypadku PEP nie należy obserwować samopoczucia ani czekać na pojawienie się objawów. O możliwości zastosowania profilaktyki decydują rodzaj ekspozycji i czas, jaki od niej upłynął, a nie obecność dolegliwości.
Pilnej konsultacji wymaga zwłaszcza sytuacja, gdy:
• doszło do kontaktu seksualnego, który mógł wiązać się z istotnym ryzykiem zakażenia HIV, na przykład niezabezpieczonego stosunku analnego lub pochwowego z osobą zakażoną HIV, bez potwierdzonej niewykrywalnej wiremii, albo z osobą o nieznanym statusie, • doszło do zakłucia igłą, wspólnego używania sprzętu do iniekcji lub kontaktu potencjalnie zakaźnej krwi z błoną śluzową albo uszkodzoną skórą, • od zdarzenia nie minęły jeszcze 72 godziny i masz wątpliwości, czy ekspozycja była ryzykowna.
PEP należy rozpocząć jak najszybciej, najlepiej w ciągu pierwszych 24 godzin i nie później niż 72 godziny od ekspozycji.
Jeżeli minęły ponad 72 godziny, PEP zasadniczo się już nie rozpoczyna, ale nadal należy zgłosić się na konsultację. Lekarz oceni ryzyko, zleci badania w kierunku HIV oraz innych zakażeń przenoszonych drogą płciową lub przez krew, a w przypadku utrzymującego się ryzyka może zaproponować PrEP. Rezygnacja z konsultacji tylko dlatego, że minął czas na rozpoczęcie PEP, byłaby błędem.
Na koniec ważna informacja: współczesne leczenie zakażenia HIV pozwala żyć długo i zachować dobrą jakość życia. Osoba skutecznie leczona, u której wiremia pozostaje trwale niewykrywalna, nie przenosi HIV drogą płciową. Tę zasadę określa się jako U=U, czyli niewykrywalny równa się nieprzenoszący. PEP jest jednym z najważniejszych narzędzi zapobiegania zakażeniu, pod warunkiem że zostanie zastosowany odpowiednio wcześnie.
Autorka: dr n. med. Karolina Pyziak-Kowalska, lekarka chorób zakaźnych (hepatologia, medycyna podróży)
Data weryfikacji: 8 lipca 2026
*Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.*
Podejrzewasz ryzykowną ekspozycję? Umów pilną konsultację (PEP) i nie trać czasu, bo liczy się każda godzina. Jeśli chcesz zabezpieczyć się na przyszłość, umów konsultację profilaktyczną i porozmawiajmy o PrEP oraz badaniach.
Ile godzin mam na rozpoczęcie PEP po ekspozycji?
PEP należy rozpocząć jak najszybciej po ryzykownej ekspozycji, najlepiej w ciągu pierwszych 24 godzin, a najpóźniej przed upływem 72 godzin. Im wcześniej zostaną przyjęte leki, tym większa jest skuteczność profilaktyki. Po upływie 72 godzin PEP zasadniczo się już nie rozpoczyna.
Co się dzieje, jeśli minęły już ponad 72 godziny?
Po upływie 72 godzin PEP zasadniczo nie jest już rozpoczynany, ponieważ jego skuteczność jest wówczas niepewna. Nadal warto jednak zgłosić się na konsultację. Lekarz oceni ryzyko, zaplanuje badania w kierunku HIV oraz wskaże dalsze postępowanie. Nie należy rezygnować z wizyty tylko dlatego, że minął czas na wdrożenie profilaktyki.
Gdzie zgłosić się po PEP w nocy lub w weekend?
Po PEP należy zgłosić się jak najszybciej do ośrodka prowadzącego leczenie antyretrowirusowe, najczęściej do szpitala zakaźnego lub jego izby przyjęć. Poza godzinami pracy poradni warto skontaktować się telefonicznie z najbliższym takim ośrodkiem. Nie każdy SOR kwalifikuje do PEP, bo nie dysponuje odpowiednimi lekami, dlatego noc, weekend lub święto nie powinny być powodem do zwlekania, najlepiej kierować się bezpośrednio do placówki, która prowadzi profilaktykę poekspozycyjną.
Jak długo trwa podawanie PEP?
Leki antyretrowirusowe stosowane w ramach PEP przyjmuje się przez 28 dni. Profilaktyce towarzyszą wizyty kontrolne i badania, w tym testy w kierunku HIV wykonywane w zalecanych terminach. Ważne jest ukończenie pełnego 28-dniowego schematu, ponieważ przedwczesne przerwanie leczenia może zmniejszyć jego skuteczność.
Czym różni się PEP od PrEP?
PEP stosuje się po ryzykownej ekspozycji, w trybie pilnym i przez 28 dni. PrEP przyjmuje się przed ekspozycją, w sposób planowy, u osób z podwyższonym ryzykiem zakażenia HIV i pod regularną kontrolą lekarską. Jeśli do potencjalnie ryzykownego zdarzenia już doszło, należy rozważyć PEP.
Treść opracowana na podstawie aktualnych wytycznych powyższych instytucji oraz doświadczenia klinicznego autorki. Ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Data weryfikacji: lipiec 2026.