Wszawicę rozpoznaje się po znalezieniu żywych wszy, a nie wyłącznie gnid oddalonych od skóry. Wszawica głowowa szerzy się głównie przez bezpośredni kontakt głowa do głowy i nie świadczy o braku higieny. Leczy się osoby z aktywną infestacją zgodnie z instrukcją konkretnego preparatu, a domowników i bliskie kontakty należy dokładnie sprawdzić. Wszawica łonowa zwykle przenosi się podczas bliskich kontaktów seksualnych i wymaga poinformowania partnerów oraz rozważenia badań w kierunku innych zakażeń przenoszonych drogą płciową.
Wszawica jest infestacją wywołaną przez wszy, niewielkie bezskrzydłe owady żywiące się krwią. Najczęściej występuje w postaci głowowej lub łonowej.
Wszawica głowowa jest wywołana przez wesz głowową (Pediculus humanus capitis). Dotyczy przede wszystkim dzieci w wieku szkolnym i przedszkolnym oraz ich domowników. Wesz bytuje na skórze głowy, a jaja (gnidy) przykleja do nasady włosów, blisko skóry.
Wszawicę łonową wywołuje Pthirus pubis. Pasożyt bytuje głównie w owłosieniu okolicy płciowej, rzadziej w pachach, brwiach lub rzęsach. U dorosłych zakażenie zwykle przenosi się podczas bliskich kontaktów seksualnych, dlatego należy ocenić ryzyko innych zakażeń przenoszonych drogą płciową.
Wesz odzieżowa (Pediculus humanus corporis) bytuje przede wszystkim w odzieży. Występuje głównie w warunkach dużego zagęszczenia.
Wesz głowowa przenosi się głównie podczas bezpośredniego kontaktu głowa do głowy, dlatego zakażenia często szerzą się w przedszkolach i szkołach. Transmisja przez grzebienie, czapki, opaski lub poduszki jest mniej częsta. Wszy nie skaczą ani nie latają.
Wesz łonowa przenosi się głównie przez bliski kontakt fizyczny, w tym kontakt płciowy. Pościel czy ręczniki mają znaczenie drugorzędne, bo wesz oderwana od żywiciela ginie w ciągu jednego do dwóch dni.
Wszawica nie jest dowodem zaniedbania ani braku higieny. Wesz głowowa równie chętnie zasiedla czyste, jak i mniej zadbane włosy.
Najczęstszym objawem jest świąd skóry głowy lub okolicy łonowej. Wynika on z reakcji na ślinę wszy i może pojawić się dopiero po kilku tygodniach od pierwszego kontaktu, zwłaszcza przy pierwszym w życiu zakażeniu. Brak świądu nie wyklucza wszawicy.
Zajęcie rzęs lub brwi u dziecka wszą łonową wymaga ostrożnej oceny sytuacji i okoliczności zakażenia, ponieważ może wskazywać na bliski kontakt z zakażoną osobą dorosłą.
Aktywną wszawicę potwierdza znalezienie żywej wszy. Same gnidy, zwłaszcza położone dalej od skóry, mogą być puste lub nieżywe i nie zawsze świadczą o czynnym zakażeniu.
Najskuteczniejszą metodą wykrycia wszawicy głowowej jest mokre wyczesywanie. Mokre włosy pokryte odżywką należy przeczesywać pasmo po paśmie gęstym grzebieniem, wycierając go o jasny ręcznik lub chusteczkę i sprawdzając, czy znajdują się na nim żywe wszy. Odżywka ogranicza ruch owadów i ułatwia ich wychwycenie. Ta sama metoda może wspomagać leczenie mechaniczne.
Wszawicę łonową rozpoznaje się na podstawie oględzin owłosienia okolicy intymnej, w razie potrzeby z użyciem lupy lub dermatoskopu.
Posiewy i testy serologiczne nie mają tu zastosowania. To rozpoznanie stawia się wzrokowo: gołym okiem, lupą lub dermatoskopem, a w sytuacjach wątpliwych można obejrzeć wyczesany materiał pod mikroskopem, żeby odróżnić żywą, wypełnioną gnidę od pustej osłonki jaja. Dobre światło i cierpliwość są tu ważniejsze niż jakiekolwiek badanie z krwi.
Leczenie wszawicy głowowej obejmuje preparat miejscowy oraz systematyczne wyczesywanie. Stężenie, sposób stosowania i ewentualne powtórzenie terapii należy sprawdzić w Charakterystyce Produktu Leczniczego lub instrukcji konkretnego wyrobu, z uwzględnieniem wieku, ciąży, karmienia piersią i chorób skóry.
Jedną z często stosowanych opcji jest dimetykon 4%. Preparat działa fizycznie na wszy, dlatego nie dotyczy go mechanizm oporności typowy dla środków owadobójczych. Nakłada się go zgodnie z instrukcją konkretnego produktu, zwykle na suche włosy. Czas pozostawienia preparatu oraz minimalny wiek pacjenta zależą od wyrobu.
Inną opcją jest permetryna 1%. Preparat stosuje się zgodnie z Charakterystyką Produktu Leczniczego, a czas pozostawienia na włosach zależy od konkretnego produktu. W części regionów obserwuje się zmniejszoną wrażliwość wszy na pyretroidy, dlatego przy nieskuteczności leczenia należy zweryfikować sposób aplikacji i rozważyć preparat o innym mechanizmie działania.
W ciąży i podczas karmienia piersią dobór preparatu wymaga sprawdzenia jego Charakterystyki Produktu Leczniczego. W sytuacjach opornych lekarz może rozważyć inne metody, zależnie od wieku, stanu skóry i wcześniejszego leczenia. Olejki eteryczne nie są leczeniem z wyboru: ich skuteczność jest niepewna, a u dzieci mogą podrażniać skórę i wywoływać reakcje uczuleniowe.
O skuteczności leczenia świadczy brak żywych wszy w kolejnych dokładnych kontrolach i wyczesywaniach.
Wszawicę łonową leczy się preparatem miejscowym zgodnie z jego Charakterystyką Produktu Leczniczego. Potrzebę i termin powtórzenia terapii określa instrukcja konkretnego produktu.
Zajęcie rzęs wymaga odmiennego postępowania i oceny okulistycznej. Preparatów przeznaczonych do stosowania na skórę nie wolno nakładać w okolicy oka. Leczenie może obejmować preparat obojętny i mechaniczne usuwanie pasożytów oraz gnid, zgodnie z zaleceniem lekarza.
Nie trzeba i nie należy na siłę golić dziecku głowy. To niepotrzebnie stygmatyzuje, a nie jest konieczne do wyleczenia. Wystarczą odpowiedni preparat i wyczesywanie.
Warto sprawdzić domowników oraz, w porozumieniu ze szkołą lub przedszkolem, otoczenie dziecka, i leczyć jednocześnie tylko te osoby, u których faktycznie znaleziono wszy. Profilaktyczne leczenie wszystkich bez objawów nie jest zalecane.
Pościel, ręczniki, czapki i szaliki z ostatnich dni pierze się w wysokiej temperaturze lub izoluje w szczelnym worku na około dwa tygodnie. Grzebienie i szczotki myje się i wyparza. Nie ma potrzeby generalnego sprzątania całego domu ani spryskiwania mebli środkami owadobójczymi, bo wesz oderwana od człowieka szybko ginie.
Dziecko po rozpoczęciu leczenia zwykle może wrócić do przedszkola czy szkoły, zgodnie z zasadami danej placówki. Nie ma podstaw do izolacji na wiele dni.
Owsicę i świerzb, czyli inne częste choroby pasożytnicze, omówiono w odrębnych artykułach.
Prawidłowo przeprowadzone leczenie jest zwykle skuteczne. Potrzeba i termin kolejnej aplikacji zależą od zastosowanego preparatu.
Nie. Wesz głowowa równie chętnie zasiedla czyste, jak i mniej zadbane włosy, a przenosi się przez kontakt głowa do głowy, najczęściej wśród dzieci. To sytuacja epidemiologiczna, nie ocena higieny rodziny.
Większość preparatów słabiej działa na jaja niż na dorosłe wszy. Powtórka po 7-9 dniach trafia w owady wyklute po pierwszej aplikacji, zanim zdążą złożyć nowe jaja. Pominięcie drugiej kuracji to najczęstsza przyczyna nawrotu.
Dimetykon 4% działa fizycznie i nie wywołuje oporności w mechanizmie typowym dla insektycydów. Permetryna 1% jest jedną z alternatyw, jednak w części regionów obserwuje się zmniejszoną wrażliwość wszy na pyretroidy. Sposób użycia, minimalny wiek oraz bezpieczeństwo w ciąży i podczas karmienia piersią zależą od konkretnego preparatu i powinny być sprawdzone w jego dokumentacji.
Nie. Golenie nie jest potrzebne do wyleczenia i niepotrzebnie stygmatyzuje dziecko. Wystarczy odpowiedni preparat i systematyczne wyczesywanie gęstym grzebieniem, z powtórką kuracji po 7-9 dniach.
Leczenie obejmuje osobę zakażoną oraz partnerów seksualnych z okresu wskazanego w aktualnych zaleceniach. Należy także ocenić wskazania do badań w kierunku innych zakażeń przenoszonych drogą płciową.
Nie. Wystarczy wyprać w wysokiej temperaturze lub odizolować na około dwa tygodnie pościel, czapki i ręczniki z ostatnich dni oraz umyć grzebienie. Wesz oderwana od człowieka ginie w ciągu jednego do dwóch dni, więc spryskiwanie mebli jest zbędne.
Autorka: dr n. med. Karolina Pyziak-Kowalska, lekarka chorób zakaźnych. Treść opracowana na podstawie aktualnych wytycznych powyższych instytucji oraz doświadczenia klinicznego autorki. Ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Data weryfikacji: lipiec 2026.