Świerzb wywołuje świerzbowiec ludzki. Typowe są nasilający się w nocy świąd oraz grudki i przeczosy, szczególnie między palcami, na nadgarstkach, w okolicy pasa, pach, pośladków i narządów płciowych. Leczenie obejmuje dokładne zastosowanie leku na całą wskazaną powierzchnię skóry oraz równoczesne leczenie domowników i innych osób pozostających w bliskim kontakcie. Świąd może utrzymywać się przez kilka tygodni po skutecznej terapii i sam w sobie nie oznacza jej nieskuteczności.
Świerzb to choroba pasożytnicza skóry wywołana przez roztocze Sarcoptes scabiei (świerzbowiec ludzki). To ektopasożyt, czyli pasożyt zewnętrzny: samica świerzbowca wdrąża się w naskórek i drąży w nim korytarze, w których składa jaja. Nie widać jej gołym okiem, ma około 0,3-0,4 mm. Cała reakcja skóry, którą pacjenci u mnie opisują, to odpowiedź organizmu na obecność roztoczy, ich jaja i odchody.
Świerzb nie wynika z braku higieny. Może wystąpić u dzieci, dorosłych i seniorów, także w rodzinach oraz placówkach opieki. Jest zakażeniem przenoszonym głównie przez bliski kontakt skóra do skóry.
Świerzbowiec przenosi się przede wszystkim przez dłuższy, bezpośredni kontakt skóra do skóry. Krótkie podanie ręki zwykle nie wystarcza, natomiast wspólne spanie, opieka nad chorym, kontakty seksualne czy noszenie małego dziecka na rękach to typowe drogi. Dlatego świerzb często dotyczy całych gospodarstw domowych, par oraz mieszkańców domów opieki i innych placówek.
Możliwe jest też zakażenie przez pościel, ręczniki i ubrania, zwłaszcza w postaci hiperkeratotycznej (norweskiej), gdzie roztoczy są tysiące. W klasycznym świerzbie tej drogi nie należy jednak przeceniać: poza skórą człowieka roztocze przeżywają zwykle tylko 2-3 dni.
Przy pierwszym zakażeniu świąd pojawia się zwykle po kilku tygodniach. Osoba bez objawów może już przenosić świerzbowca, dlatego bliskie kontakty leczy się równocześnie, zgodnie z oceną kliniczną.
Znak rozpoznawczy świerzbu to intensywny świąd, który nasila się wieczorem i w nocy, po rozgrzaniu się w łóżku. Pacjenci mówią, że swędzi tak, że nie mogą spać. Do tego dochodzą:
U niemowląt i małych dzieci obraz bywa inny: zmiany zajmują także dłonie, podeszwy stóp, a nawet twarz i skórę głowy, czego u dorosłych zwykle nie ma.
Odrębną, cięższą postacią jest świerzb hiperkeratotyczny (norweski). Pojawia się u osób z obniżoną odpornością, w podeszłym wieku, po przeszczepach, w trakcie leczenia immunosupresyjnego. Skóra jest wtedy pokryta grubymi, łuszczącymi się warstwami, a co ważne, świąd może być paradoksalnie słaby. Ta postać jest wyjątkowo zaraźliwa, bo roztoczy są ogromne ilości, i często stoi za ogniskami epidemicznymi w placówkach.
Świąd sam w sobie ma wiele przyczyn (sucha skóra, atopowe zapalenie, alergia, choroby wątroby czy tarczycy), dlatego kluczem jest połączenie obrazu, lokalizacji i wywiadu o kontaktach.
Rozpoznanie świerzbu jest przede wszystkim kliniczne. Nie ma testu z krwi potwierdzającego zakażenie. Podstawę stanowią obraz zmian, charakter świądu i wywiad dotyczący kontaktów.
Pomocna może być dermoskopia, w której na końcu nory świerzbowcowej uwidacznia się ciało roztocza. Jest to szybka i nieinwazyjna metoda wspomagająca rozpoznanie.
Rzadziej wykonuje się zeskrobiny naskórka z nory i ogląda je pod mikroskopem w poszukiwaniu roztoczy, jaj lub odchodów. To badanie potwierdza rozpoznanie, ale ujemny wynik go nie wyklucza, bo roztoczy w klasycznym świerzbie jest bardzo mało (często kilka do kilkunastu na całą skórę). W postaci norweskiej mikroskopia jest za to bardzo wydajna.
Świerzb to zupełnie inny problem niż pasożyty jelitowe, więc i leki są inne. Nie stosuje się tu leków przeciwpasożytniczych typu albendazol; celujemy w roztocze na skórze lub od wewnątrz.
Lekiem pierwszego wyboru jest zwykle permetryna 5% w kremie. U dorosłych nakłada się ją na skórę od szyi w dół, dokładnie obejmując przestrzenie międzypalcowe, okolice pod paznokciami, pępek, pośladki i narządy płciowe. U niemowląt i małych dzieci leczeniem obejmuje się również głowę i szyję, z pominięciem okolicy oczu i ust, zgodnie z Charakterystyką Produktu Leczniczego i zaleceniem lekarza.
Alternatywa i uzupełnienie: iwermektyna doustnie. Sprawdza się szczególnie w ogniskach epidemicznych, w placówkach opieki, gdy trudno o dokładne smarowanie całego ciała, oraz w świerzbie hiperkeratotycznym, gdzie zwykle łączy się ją z leczeniem miejscowym. Typowa dawka to 200 µg/kg masy ciała, podawana zwykle w dwóch dawkach: w dniu 1. i w dniu 8. (w postaci norweskiej schemat jest gęstszy, na przykład w dniach 1, 8 i 15, czasem dłużej). Iwermektyna nie działa na jaja, dlatego drugą dawkę powtarza się po tygodniu. Dawkę do masy ciała wylicza lekarz. Doustnej iwermektyny zwykle nie stosuje się u najmniejszych dzieci (poniżej 15 kg) ani w ciąży, gdzie lekiem z wyboru pozostaje permetryna lub maść siarkowa. Dostępność doustnej iwermektyny w Polsce należy sprawdzić przed rozpoczęciem terapii.
Opcje zapasowe. Gdy permetryna jest niedostępna albo źle tolerowana, stosuje się maść siarkową 5-10% (bezpieczna u najmłodszych dzieci i w ciąży, aplikowana zwykle przez 3 kolejne noce, ale uciążliwa w użyciu) oraz benzoesan benzylu 10-25%. W ciąży i w czasie karmienia lekami z wyboru pozostają permetryna i maść siarkowa, a doustnej iwermektyny się wtedy unika. O konkretnym wyborze decyduje wiek, ciąża, nasilenie zmian i sytuacja epidemiczna.
Świąd może utrzymywać się przez kilka tygodni po skutecznym leczeniu. Wynika z utrzymującej się reakcji zapalnej i nie oznacza sam w sobie obecności żywych roztoczy. Objawy łagodzi się emolientami, a w razie potrzeby lekami przeciwświądowymi lub miejscowym leczeniem przeciwzapalnym dobranym przez lekarza.
Powtarzanie leczenia przeciwświerzbowcowego co kilka dni na własną rękę tylko podrażnia skórę i nie przyspiesza ustąpienia świądu. O tym, czy to reakcja po leczeniu, czy rzeczywisty nawrót lub reinfekcja, decyduje ponowne badanie skóry, a nie sam świąd.
Podstawą jest szybkie wykrycie i jednoczasowe leczenie wszystkich kontaktów, bo to przerywa łańcuch zakażeń. Poza tym: unikanie bliskiego kontaktu skóra do skóry z osobą chorą do zakończenia leczenia, rutynowe odkażanie pościeli i odzieży opisane wyżej. Milczenie z powodu wstydu związanego z chorobą jest najczęstszą przyczyną, dla której świerzb krąży po domu miesiącami. Świerzb leczy się skutecznie i szybko, pod warunkiem że robimy to u wszystkich osób z jednego ogniska.
Różnice między świerzbem a wszawicą omówiono w odrębnym artykule o wszawicy.
Nie. Świerzb przenosi się przez kontakt skóra do skóry i dotyczy osób zadbanych, dzieci, seniorów, całych rodzin. To zakażenie kontaktowe, a nie kwestia higieny. Nie ma się czego wstydzić, a milczenie z powodu wstydu tylko wydłuża krążenie choroby w domu.
Od zakażenia do pojawienia się świądu mija zwykle 3-6 tygodni, a osoba bez objawów może już zarażać. Jeśli nie wyleczymy wszystkich kontaktów jednoczasowo, zdrowo wyglądająca osoba zarazi z powrotem tego, kto się wyleczył. To najczęstszy powód nawrotów.
Najczęściej nie oznacza to nieskuteczności terapii. Świąd może utrzymywać się przez kilka tygodni po leczeniu. Pomocne są emolienty, a dalsze leczenie objawowe dobiera się indywidualnie. Ponowne leczenie przeciwświerzbowcowe wymaga oceny, czy doszło do nawrotu, reinfekcji lub błędu w stosowaniu preparatu.
Lekiem pierwszego wyboru jest zwykle permetryna 5% w kremie, nakładana na całą skórę na 8-12 godzin i powtórzona po około tygodniu. Doustną iwermektynę (typowo 200 µg/kg masy ciała, dwie dawki w dniu 1. i 8.) stosuje się głównie w ogniskach epidemicznych, w placówkach, gdy trudno o dokładne smarowanie, oraz w świerzbie norweskim. W ciąży i u najmniejszych dzieci wybiera się permetrynę lub maść siarkową, a doustnej iwermektyny się unika.
Poza skórą człowieka świerzbowce zwykle przeżywają nie dłużej niż 2-3 dni. Odzież, pościel i ręczniki używane w ciągu trzech dni przed rozpoczęciem leczenia należy wyprać w gorącej wodzie i wysuszyć w wysokiej temperaturze albo oddać do czyszczenia chemicznego. Rzeczy, których nie można wyprać, należy zamknąć w szczelnym worku na co najmniej 72 godziny, a najlepiej na kilka dni do tygodnia.
Klasyczny świerzb jest uciążliwy, ale dobrze leczy się miejscowo. Uwagi wymagają: postać norweska (hiperkeratotyczna) u osób z obniżoną odpornością, bo jest bardzo zaraźliwa, oraz nadkażenie bakteryjne rozdrapanej skóry, objawiające się bólem, ropą i gorączką. W tych sytuacjach zgłoś się pilnie do lekarza.
Autorka: dr n. med. Karolina Pyziak-Kowalska, lekarka chorób zakaźnych. Treść opracowana na podstawie aktualnych wytycznych powyższych instytucji oraz doświadczenia klinicznego autorki. Ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Data weryfikacji: lipiec 2026.