Psy i koty uczestniczą w cyklu niektórych pasożytów, ale ryzyko zakażenia człowieka zależy od gatunku i drogi transmisji. Najczęściej nie dochodzi do niego przez samo głaskanie zwierzęcia, lecz przez kontakt z ziemią, żywnością lub przedmiotami zanieczyszczonymi inwazyjnymi formami pasożyta. Profilaktyka obejmuje szybkie usuwanie odchodów, mycie rąk, osłanianie piaskownic, bezpieczne żywienie zwierząt oraz program badań i leczenia ustalony z lekarzem weterynarii na podstawie indywidualnego ryzyka.
Pasożytnicze zoonozy od psów i kotów istnieją, ale ich ryzyko można ograniczyć dzięki higienie, właściwemu żywieniu zwierząt, szybkiemu usuwaniu odchodów i regularnej opiece weterynaryjnej. Sam kontakt ze zdrowym, prawidłowo pielęgnowanym zwierzęciem nie jest wskazaniem do rezygnacji z niego.
Psy i koty mogą być źródłem kilku różnych zakażeń pasożytniczych, ale droga transmisji, diagnostyka i leczenie zależą od gatunku. Wymienione schematy mają charakter informacyjny. Ostateczny wybór leku, dawki i czasu terapii zależy od wieku, masy ciała, lokalizacji zakażenia, ciąży i chorób współistniejących.
Toxocara canis, czyli glista psia, oraz Toxocara cati, czyli glista kocia, należą do najważniejszych pasożytów odzwierzęcych u dzieci. Do zakażenia dochodzi nie przez samo głaskanie zwierzęcia, lecz po połknięciu jaj, które dojrzewają w glebie zanieczyszczonej odchodami. Ryzyko dotyczy przede wszystkim małych dzieci bawiących się w piasku lub ziemi, wkładających brudne ręce i przedmioty do ust albo zjadających ziemię lub piasek.
W ciele człowieka larwa nie dojrzewa do postaci dorosłej i wędruje przez tkanki. Stąd dwie ważne postacie: larwa trzewna (gorączka, powiększenie wątroby, kaszel, wysoka eozynofilia) oraz larwa oczna, która u dziecka może dać pogorszenie widzenia lub zeza w jednym oku i bywa mylona z nowotworem gałki ocznej (siatkówczakiem). Zdarza się też postać skąpoobjawowa i rzadka neurotoksokaroza.
U człowieka Toxocara nie osiąga dojrzałości i nie składa jaj, dlatego badanie kału nie służy do rozpoznawania toksokarozy. Diagnostyka opiera się na obrazie klinicznym, wywiadzie, serologii IgG, ocenie liczby eozynofilów i, zależnie od postaci, badaniach obrazowych lub okulistycznych. Podwyższone całkowite IgE może wspierać rozpoznanie, ale nie jest swoiste.
Leczenie postaci trzewnej: lekiem pierwszego wyboru jest albendazol (orientacyjnie u dorosłego 400 mg dwa razy dziennie przez około 5 dni), alternatywą bywa mebendazol. W postaci ocznej podstawą leczenia są glikokortykosteroidy, a całość prowadzi okulista wspólnie z zakaźnikiem; sam lek przeciwpasożytniczy dołącza się indywidualnie, w zależności od aktywności zmian, i nie zawsze jest konieczny. W postaci mózgowej również dołącza się glikokortykosteroidy i leczy pod opieką specjalisty. Więcej w osobnym wpisie o toksokarozie.
Bąblowica wymaga odrębnego postępowania ze względu na możliwość ciężkiego przebiegu. Echinococcus granulosus wywołuje bąblowicę torbielowatą, najczęściej obejmującą wątrobę i płuca. Echinococcus multilocularis powoduje bąblowicę wielojamową, która nacieka wątrobę w sposób przypominający proces nowotworowy. Żywicielem ostatecznym E. multilocularis są przede wszystkim lisy, rzadziej psy; koty mają mniejsze znaczenie epidemiologiczne.
Człowiek zaraża się połykając jaja tasiemca z zanieczyszczonej gleby, nieumytego runa leśnego, owoców i warzyw, a przy psach domowych z sierści lub okolicy pyska po kontakcie z odchodami. Choroba latami przebiega bezobjawowo, aż torbiel osiągnie znaczący rozmiar.
Diagnostyka opiera się na badaniach obrazowych, przede wszystkim USG, tomografii komputerowej lub rezonansie magnetycznym, uzupełnionych serologią. W bąblowicy torbielowatej wątroby wybór postępowania zależy między innymi od klasyfikacji WHO-IWGE CE1-CE5, która opisuje aktywność torbieli. Leczenie prowadzi ośrodek specjalistyczny. Może ono obejmować albendazol, operacyjne usunięcie zmiany lub technikę PAIR w odpowiednio zakwalifikowanych torbielach. W bąblowicy wielojamowej leczeniem z wyboru jest radykalna resekcja, jeżeli jest możliwa, oraz długotrwałe stosowanie albendazolu. Przy zmianach nieoperacyjnych terapia może być wieloletnia, a niekiedy dożywotnia. Leczenie wymaga opieki specjalistycznej i nie powinno być prowadzone samodzielnie.
Giardia duodenalis, dawniej nazywana lamblią, jest jednym z najczęściej rozpoznawanych pierwotniaków jelitowych. Niektóre genotypy mają potencjał odzwierzęcy, jednak zakażenia u ludzi znacznie częściej szerzą się między ludźmi albo przez skażoną wodę i żywność. Typowe objawy to przewlekła lub nawracająca biegunka, wzdęcia, bóle brzucha i spadek masy ciała, a u dzieci także gorsze przybieranie na wadze.
Diagnostyka: wykrycie antygenu Giardia w kale (test immunoenzymatyczny lub immunochromatograficzny), mikroskopia kału w poszukiwaniu cyst z zaleceniem trzech próbek z różnych dni, oraz coraz częściej PCR. Leczenie: lekiem pierwszego wyboru jest metronidazol (orientacyjnie u dorosłego 250 mg trzy razy dziennie przez 5-7 dni), wygodną alternatywą tynidazol w dawce jednorazowej 2 g. Kolejne opcje to nitazoksanid lub albendazol. Szczegóły w tekście o giardiozie.
Cryptosporidium wywołuje wodnistą biegunkę, która u osób z prawidłową odpornością zwykle ustępuje samoistnie. Przy obniżonej odporności, między innymi w zaawansowanym zakażeniu HIV lub podczas leczenia immunosupresyjnego, choroba może mieć ciężki i przewlekły przebieg. Ryzyko szczególnie nasilonych objawów rośnie przy głębokiej immunosupresji, zwłaszcza gdy liczba limfocytów CD4 spada poniżej 100 komórek/µl. Źródłem zakażenia mogą być skażona woda oraz zwierzęta, szczególnie młode zwierzęta hodowlane.
Diagnostyka: wykrycie antygenu w kale, barwienie metodą Ziehla-Neelsena w modyfikacji na oocysty kwasooporne, oraz PCR. U osoby zdrowej leczenie jest głównie objawowe (nawadnianie), a lekiem stosowanym jest nitazoksanid. U osoby z HIV kluczowe, ważniejsze niż sam lek przeciwpasożytniczy, jest odbudowanie odporności przez skuteczne leczenie antyretrowirusowe (ART), bo nitazoksanid przy głębokiej immunosupresji działa słabo.
Larwę wędrującą skórną rozpoznaje się najczęściej po powrocie z obszarów tropikalnych i subtropikalnych. Wywołują ją larwy tęgoryjców psów i kotów, przede wszystkim Ancylostoma braziliense, rzadziej A. caninum, obecne w piasku lub glebie zanieczyszczonej odchodami zwierząt. Larwa wnika przez skórę i powoduje silnie swędzącą, krętą zmianę, która stopniowo się przesuwa.
Rozpoznanie jest kliniczne, po samym wyglądzie zmiany. Leczenie: iwermektyna jest zwykle preferowana, bo skuteczna już w dawce jednorazowej (orientacyjnie 200 µg/kg). Dobrą i szeroko dostępną w Polsce alternatywą jest albendazol (orientacyjnie 400 mg dziennie przez 3-7 dni). W Polsce dostępność iwermektyny doustnej bywa ograniczona i ustala się ją indywidualnie, dlatego przy tej zmianie warto zgłosić się do poradni chorób zakaźnych lub medycyny podróży, która dobierze dostępny schemat.
Pasożyty jelitowe należy odróżnić od chorób przenoszonych przez wektory. Kleszcze mogą być przenoszone do domu na sierści zwierzęcia, a pchły uczestniczą w cyklu rozwojowym Dipylidium caninum. Regularna ochrona zwierzęcia przed pchłami i kleszczami ogranicza ryzyko ekspozycji domowników. Dostępność leków stosowanych w tasiemczycach należy sprawdzić przed rozpoczęciem terapii.
Kot jest żywicielem ostatecznym Toxoplasma gondii, ale człowiek częściej zakaża się przez surowe lub niedogotowane mięso albo żywność i glebę zanieczyszczone oocystami. Codzienne usuwanie odchodów z kuwety zmniejsza ryzyko, ponieważ oocysty potrzebują czasu, aby stać się inwazyjne.
Zakażenie ma szczególne znaczenie w ciąży, ze względu na ryzyko toksoplazmozy wrodzonej, oraz u osób z obniżoną odpornością. Diagnostyka opiera się na serologii, obejmującej przeciwciała IgG i IgM oraz, w odpowiednich sytuacjach, ocenę awidności IgG. U ciężarnej w wybranych przypadkach wykonuje się PCR płynu owodniowego. Większość osób z prawidłową odpornością nie wymaga leczenia. Gdy istnieją wskazania, stosuje się leczenie zależne od postaci choroby i sytuacji klinicznej. Postępowanie w ciąży omówiono szerzej w odrębnym artykule o toksoplazmozie.
Osobna uwaga dla kobiet w ciąży: najlepiej powierzyć sprzątanie kuwety komuś innemu, a jeśli trzeba robić to samodzielnie, pamiętaj o rękawiczkach i codziennym czyszczeniu kuwety.
Diagnostykę u człowieka warto rozważyć, gdy pojawia się niewyjaśniona eozynofilia w morfologii, przewlekła biegunka trwająca ponad dwa tygodnie, przypadkowo wykryta zmiana ogniskowa lub torbiel w wątrobie, u dziecka z nawykiem jedzenia ziemi i objawami ze strony jednego oka, albo swędząca, przesuwająca się zmiana skórna po powrocie z tropików. W takich sytuacjach dobrym adresem jest poradnia chorób zakaźnych lub parazytologiczna, która zleci właściwe badanie dla podejrzewanego pasożyta.
Sam kontakt z czystą sierścią to bardzo niskie ryzyko. Większość zakażeń wymaga połknięcia jaj lub cyst z gleby, odchodów albo skażonej wody, dlatego mycie rąk i sprzątanie odchodów są ważniejsze niż unikanie głaskania. Wyjątkiem bywa sierść zanieczyszczona świeżym kałem, na przykład po kontakcie zwierzęcia z odchodami, stąd znaczenie regularnego odrobaczania.
Nie. Człowiek częściej zaraża się toksoplazmą z surowego mięsa niż od kota. Wystarczy nie jeść surowego i niedogotowanego mięsa, myć warzywa, a sprzątanie kuwety powierzyć komuś innemu albo robić to codziennie w rękawiczkach, bo oocysty stają się zakaźne dopiero po kilku dniach.
Pojedynczy epizod zwykle nie wymaga paniki ani leczenia na zapas. Warto zadbać o mycie rąk i obserwować dziecko. Jeśli pojawi się gorączka, kaszel, powiększenie brzucha albo cokolwiek niepokojącego w widzeniu jednego oka, zgłoście się do lekarza, bo to możliwe objawy toksokarozy, którą rozpoznaje się z krwi, nie z kału.
Zdrowa osoba bez objawów nie powinna przyjmować leków przeciwpasożytniczych tylko dlatego, że leczenie otrzymuje zwierzę. U ludzi terapię wdraża się na podstawie rozpoznania lub wyraźnych wskazań klinicznych. Program profilaktyki przeciwpasożytniczej zwierzęcia ustala lekarz weterynarii po indywidualnej ocenie ryzyka.
Nie ma jednego badania na wszystko. Toksokarozę i bąblowicę rozpoznaje się z krwi (serologia) i z obrazowania, giardię i kryptosporydium z kału (antygen, mikroskopia, PCR), a toksoplazmozę z serologii. Dlatego badanie dobiera lekarz do konkretnego podejrzenia, a nie odwrotnie.
Toksokaroza i giardioza należą do częstszych i dotyczą zwłaszcza dzieci. Bąblowica jest rzadka, ale w Polsce występuje endemicznie, głównie na północnym wschodzie i południowym wschodzie kraju, i bywa poważna, dlatego nowo wykrytej torbieli wątroby nie wolno lekceważyć.
Autorka: dr n. med. Karolina Pyziak-Kowalska, lekarka chorób zakaźnych. Treść opracowana na podstawie aktualnych wytycznych powyższych instytucji oraz doświadczenia klinicznego autorki. Ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Data weryfikacji: lipiec 2026.