Eozynofilia może towarzyszyć zakażeniom pasożytniczym, ale dotyczy przede wszystkim robaczyc, w których larwy lub dorosłe postacie przemieszczają się przez tkanki. Giardia, owsiki, pełzak czerwonki i dorosłe tasiemce jelitowe zwykle nie powodują znacznej eozynofilii. Częstszymi przyczynami są choroby alergiczne, reakcje na leki oraz choroby zapalne i hematologiczne. Wynik należy oceniać na podstawie bezwzględnej liczby eozynofilów, objawów i wywiadu, zwłaszcza podróżniczego i lekowego.
Eozynofile uczestniczą w odpowiedzi immunologicznej na robaki, zwłaszcza ich postacie przemieszczające się przez tkanki. Dlatego eozynofilia częściej towarzyszy robaczycom tkankowym niż zakażeniom ograniczonym do światła jelita.
Eozynofilia jest więc typowa przede wszystkim dla zakażeń, w których pasożyt lub jego larwy przemieszczają się przez tkanki. Robaki pozostające w świetle jelita mogą nie powodować wzrostu liczby eozynofilów.
Osobno w hematologii termin „hipereozynofilia” bywa definiowany jako liczba powyżej 1500 komórek/µl utrzymująca się w czasie, co jest sygnałem do pilniejszej diagnostyki niezależnie od pasożytów. Sam podwyższony procent eozynofilów przy prawidłowej liczbie krwinek białych zwykle nie jest jeszcze powodem do niepokoju. Znaczenie ma liczba bezwzględna i to, czy rośnie w czasie.
Eozynofilię wywołują robaczyce tkankowe i wędrujące, a nie „każdy pasożyt”.
Węgorczyca (Strongyloides stercoralis). Bardzo częsta przyczyna przewlekłej, falującej eozynofilii, czasem u osoby, która była w tropikach dekady temu. Ma zdolność autoinfekcji, więc utrzymuje się latami. To pasożyt, którego trzeba aktywnie szukać i wykluczyć przed leczeniem immunosupresyjnym, o czym niżej. Więcej: węgorczyca.
Toksokaroza (Toxocara canis i cati, larwa wędrująca trzewna). Larwy pasożyta psów i kotów wędrują po narządach człowieka. Typowa jest znaczna eozynofilia, czasem z powiększeniem wątroby, objawami płucnymi lub ocznymi. Więcej: toksokaroza.
Włośnica (Trichinella). Po zjedzeniu niedogotowanego mięsa (w Polsce klasycznie dzik, rzadziej wieprzowina z niekontrolowanego uboju) larwy wnikają do mięśni. Obraz to gorączka, obrzęk powiek, bóle mięśni i wysoka eozynofilia. Więcej: włośnica.
Schistosomoza (przywry z rodzaju Schistosoma). Choroba wód słodkich strefy tropikalnej i subtropikalnej (Afryka, w tym jeziora, na których kąpią się podróżni). Eozynofilia bywa bardzo wysoka we wczesnej fazie (gorączka Katayama). Warto rozróżnić postać jelitowo-wątrobową (S. mansoni, S. japonicum) od moczowo-płciowej (S. haematobium), która daje krwiomocz i wiąże się z ryzykiem raka pęcherza, bo od tego zależy, w jakim materiale szuka się jaj. Więcej: schistosomoza.
Filariozy (Wuchereria, Brugia, Loa loa, Onchocerca). Robaki przenoszone przez owady w tropikach. Dają przewlekłą eozynofilię, czasem bardzo nasiloną. Tak zwana tropikalna eozynofilia płucna dotyczy głównie filarioz limfatycznych (Wuchereria bancrofti, Brugia), a nie Loa loa czy onchocerkozy.
Faza wędrówki glisty ludzkiej i tęgoryjców. Wczesny etap glistnicy i zakażenia tęgoryjcem, gdy larwy przechodzą przez płuca, daje przemijającą eozynofilię i objawy płucne (zespół Löfflera). Co ważne, gdy robak dojrzeje i osiądzie w jelicie, eozynofilia często spada. Więcej: glistnica.
Larwa wędrująca skórna (larva migrans cutanea, najczęściej Ancylostoma braziliense). Częsty obraz u podróżnych wracających z tropikalnych plaż: swędzące, wężykowate, przesuwające się zmiany skórne, zwykle z łagodną eozynofilią. Larwy tęgoryjców zwierzęcych wnikają przez skórę stóp lub pośladków po kontakcie z piaskiem.
Pęknięcie torbieli bąblowca (Echinococcus). Torbiel bąblowcowa w wątrobie lub płucu zwykle nie daje dużej eozynofilii, dopóki jest szczelna. Wysiew antygenu przy pęknięciu może wywołać gwałtowny skok eozynofilów i reakcję alergiczną aż do wstrząsu. Więcej: bąblowica.
Dlatego u dorosłej osoby z izolowaną wysoką eozynofilią rzadko winne są owsiki. Pierwotniaki to organizmy jednokomórkowe, które nie wędrują przez tkanki tak jak larwy robaków, więc bodziec dla eozynofilów jest słaby.
Dlatego eozynofilia to objaw, a nie rozpoznanie. Sam wynik nie mówi „masz pasożyty”.
Diagnostykę rozpoczyna dokładny wywiad, a dalsze badania dobiera się do rodzaju ekspozycji i objawów.
Wywiad. Podróże (dokąd, jak dawno, kąpiele w słodkiej wodzie, jedzenie surowego mięsa lub ryb, chodzenie boso), kontakt ze zwierzętami, leki, atopia, objawy narządowe.
Badanie kału na pasożyty i ich jaja. Klasyczna mikroskopia, najlepiej wykonana w kilku próbkach, ma ograniczoną czułość i nie wykrywa robaczyc tkankowych. W węgorczycy pojedyncze rutynowe badanie kału często jest ujemne. Przy podejrzeniu zakażenia stosuje się badania seryjne oraz metody zwiększające wykrywalność larw, takie jak metoda Baermanna lub hodowla na agarze. Pomocne mogą być również badania serologiczne i PCR.
Serologie kierunkowe (badania krwi na przeciwciała). Dobiera się je do podejrzenia z wywiadu, nie „wszystkie naraz”. Serologia jest podstawą rozpoznania toksokarozy, włośnicy, schistosomozy, bąblowicy i często węgorczycy.
Badania celowane zależnie od podejrzenia: biopsja mięśnia we włośnicy w wybranych przypadkach; badanie na jaja Schistosoma, z zastrzeżeniem, że jaja pojawiają się dopiero około 6-12 tygodni po ekspozycji, więc we wczesnej fazie (gorączka Katayama) rozpoznanie opiera się na serologii, a nie na jajach. Jaj S. haematobium (postać moczowo-płciowa, krwiomocz) szuka się w moczu, najlepiej z próbki oddanej w południe, między 10:00 a 14:00, a jaj S. mansoni i japonicum (postać jelitowo-wątrobowa) w kale. Przy podejrzeniu bąblowicy wątroby wykonuje się obrazowanie (USG lub TK). W filariozach ocenia się mikrofilarie w grubej kropli krwi, przy czym moment pobrania ma znaczenie: dla Wuchereria bancrofti o nocnej periodyczności krew pobiera się w nocy, mniej więcej między 22:00 a 02:00, a dla Loa loa w ciągu dnia. Dla W. bancrofti dostępny jest też szybki test antygenowy (ICT/FTS).
Wykluczenie węgorczycy przed immunosupresją jest ważną zasadą bezpieczeństwa. Glikokortykosteroidy mogą u osoby z nierozpoznanym zakażeniem wywołać hiperinfekcję lub rozsiew. U pacjentów z istotnym ryzykiem ekspozycji diagnostyka obejmuje serologię oraz seryjne badania kału, w tym metody zwiększające wykrywalność larw. Gdy immunosupresję trzeba rozpocząć pilnie, dalsze postępowanie ustala się indywidualnie.
Poniżej wskazano leki pierwszego wyboru i ogólne zasady postępowania, a nie schematy do samodzielnego stosowania. Dobór preparatu, dawki i czasu terapii zależy między innymi od rozpoznania, wieku, masy ciała, ciąży, chorób współistniejących i możliwych interakcji.
Przed zastosowaniem iwermektyny u osoby narażonej na Loa loa w Afryce Środkowej lub Zachodniej trzeba ocenić ryzyko loajozy, ponieważ duża mikrofilaremia zwiększa ryzyko ciężkich powikłań neurologicznych. Stosowanie leków przeciwpasożytniczych w ciąży wymaga odrębnej oceny korzyści i ryzyka.
Uwaga o dostępności w Polsce: część tych leków, zwłaszcza iwermektyna doustna, prazykwantel, dietylokarbamazyna, a w innych robaczycach triklabendazol czy niklozamid, bywa trudno dostępna w standardowym obrocie aptecznym i bywa sprowadzana w trybie indywidualnym. Dostępność zmienia się w czasie i ustala się ją indywidualnie, dlatego takie leczenie prowadzi się przez ośrodek, który ma z nim doświadczenie.
Pilnej oceny lekarskiej wymaga sytuacja, gdy eozynofilii towarzyszą objawy narządowe albo gdy jest bardzo wysoka. Zgłoś się szybko, jeśli występują:
Szybkiej diagnostyki wymaga też każda eozynofilia u osoby, u której planuje się leczenie sterydami lub inną immunosupresją, właśnie ze względu na ryzyko związane z węgorczycą.
Dobrze zebrany wywiad podróżniczy, liczba bezwzględna eozynofilów i celowane serologie zwykle szybko wskazują przyczynę. Jeśli okazuje się nią alergia, lek albo choroba układowa, a nie robak, to również jest rozpoznanie, które istotnie zmienia postępowanie.
Niekoniecznie. Eozynofilia równie często wynika z alergii, atopii, przyjmowanych leków (w tym groźnego zespołu DRESS) czy chorób autoimmunologicznych i hematologicznych. Jeśli to pasożyt, to zwykle robaczyca tkankowa lub wędrująca, a nie owsiki czy pierwotniaki jelitowe. Potrzebny jest wywiad i badania celowane, nie sam wynik morfologii.
Zwykle nie albo tylko w niewielkim stopniu. Owsiki, Giardia, pełzak czerwonki i dorosłe tasiemce bytujące w świetle jelita rzadko powodują znaczną eozynofilię, ponieważ nie przechodzą przez tkanki. U dorosłej osoby z wysoką eozynofilią należy więc szukać innej przyczyny.
Ujemny wynik badania kału nie wyklucza robaczycy tkankowej ani węgorczycy. Dalszą diagnostykę dobiera się do wywiadu i objawów. Przy podejrzeniu Strongyloides wykorzystuje się kilka próbek kału, metodę Baermanna, hodowlę na agarze, serologię lub PCR.
Leczenie bez potwierdzonego wskazania nie jest zalecane. Różne pasożyty wymagają różnych leków, a przypadkowo dobrany preparat może być nieskuteczny, wywołać działania niepożądane i opóźnić rozpoznanie. Przed zastosowaniem iwermektyny u osoby narażonej na zakażenie Loa loa w Afryce Środkowej lub Zachodniej trzeba ocenić ryzyko loajozy. Stosowanie albendazolu w ciąży wymaga indywidualnej oceny korzyści i ryzyka.
Bo glikokortykosteroidy u osoby z nierozpoznaną węgorczycą mogą wywołać masowe namnożenie i rozsiew larw Strongyloides, czyli stan bezpośrednio zagrażający życiu. Dlatego przy eozynofilii i jakimkolwiek wywiadzie tropikalnym przed immunosupresją wykonuje się badania w kierunku tego pasożyta: serologię IgG w połączeniu z badaniem kału metodą Baermanna lub hodowlą na agarze.
To zależy od pasożyta i skuteczności leczenia. Po fazie wędrówki glisty eozynofilia zwykle szybko spada, w węgorczycy potrafi falować latami, a po skutecznym leczeniu robaczyc tkankowych normalizacja bywa powolna, przez tygodnie do miesięcy. Dlatego kontroluje się trend, a nie pojedynczy wynik.
Autorka: dr n. med. Karolina Pyziak-Kowalska, lekarka chorób zakaźnych. Treść opracowana na podstawie aktualnych wytycznych powyższych instytucji oraz doświadczenia klinicznego autorki. Ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Data weryfikacji: lipiec 2026.