Glistnicę wywołuje Ascaris lumbricoides. W fazie wędrówki larw mogą wystąpić kaszel, gorączka i eozynofilia, natomiast obecność dorosłych pasożytów w jelicie często nie powoduje objawów albo wywołuje dolegliwości brzuszne. Przy dużej liczbie pasożytów mogą rozwinąć się niedrożność jelita oraz powikłania żółciowe lub trzustkowe. Rozpoznanie dojrzałej inwazji opiera się najczęściej na wykryciu jaj w kale.
Glistnicę wywołuje glista ludzka, Ascaris lumbricoides. Jest to jedna z najczęstszych robaczyc na świecie, szczególnie na obszarach o złych warunkach sanitarnych. W Polsce występuje rzadziej, ale nadal należy ją uwzględniać u osób narażonych na kontakt ze skażoną glebą oraz po pobycie na terenach endemicznych.
Niewielka inwazja u dorosłego często przebiega łagodnie i dobrze odpowiada na leczenie. Ryzyko powikłań rośnie przy dużej liczbie pasożytów, zwłaszcza u dzieci.
Do zarażenia glistą dochodzi drogą fekalno-oralną. Człowiek połyka jaja pasożyta, które wcześniej trafiły do gleby z ludzkim kałem i tam dojrzały (jaja muszą kilka tygodni „dojrzeć” w wilgotnej ziemi, zanim stają się zakaźne). Najczęstsze źródła to:
Glistnica nie przenosi się bezpośrednio z człowieka na człowieka, na przykład przez podanie ręki, bo świeżo wydalone jaja nie są jeszcze zakaźne. Odróżnia to glistę od owsicy, gdzie do samozarażania i zarażania domowników dochodzi bardzo łatwo.
Glista, inaczej niż wiele innych nicieni jelitowych, odbywa w organizmie skomplikowaną wędrówkę. Po połknięciu z jaja uwalnia się larwa, która przebija ścianę jelita, dostaje się do krwi i przez wątrobę dociera do płuc. Tam przebija się do pęcherzyków płucnych, wędruje w górę drzewa oskrzelowego, zostaje ponownie połknięta i dopiero w jelicie cienkim dojrzewa do postaci doroślej. Cała droga, od połknięcia jaja do dojrzałej samicy składającej jaja, zajmuje około 2-3 miesięcy.
W czasie przechodzenia larw przez płuca (mniej więcej 1-2 tygodnie po zarażeniu) może pojawić się tak zwany zespół Loefflera: suchy kaszel, świszczący oddech, czasem stan podgorączkowy i przemijające zmiany widoczne na zdjęciu rentgenowskim klatki piersiowej, którym towarzyszy wysoka eozynofilia we krwi. Te objawy same ustępują w ciągu kilku dni do dwóch tygodni i bywają mylone z alergią lub infekcją wirusową.
U większości zarażonych glistnica przebiega skąpoobjawowo albo bezobjawowo, a pierwszym sygnałem bywa dopiero zauważenie wydalonej z kałem doroślej glisty. Objawy zależą od fazy zarażenia i liczby pasożytów.
Objawy masywnego zarażenia są poważniejsze i wynikają z mechanicznej obecności wielu dużych pasożytów. To właśnie u dzieci kłębek glist może doprowadzić do niedrożności jelita cienkiego. Wędrująca dorosła glista potrafi też wpełznąć do dróg żółciowych lub przewodu trzustkowego i wywołać zaczopowanie z żółtaczką, zapaleniem dróg żółciowych lub ostrym zapaleniem trzustki. Rzadziej dochodzi do zapalenia wyrostka robaczkowego czy przedziurawienia jelita.
Podstawową metodą rozpoznania glistnicy jest badanie mikroskopowe kału na obecność jaj pasożyta. Jaja glisty są charakterystyczne i dobrze rozpoznawalne pod mikroskopem. Ponieważ wydalanie jaj bywa nierównomierne, zwykle zaleca się badanie 2-3 próbek kału pobranych w różnych dniach. W ośrodkach referencyjnych stosuje się też metody zagęszczające i technikę Kato-Katz, która pozwala oszacować intensywność zarażenia.
Eozynofilia we krwi jest typowa dla fazy wędrówki larw, natomiast w spokojnej fazie jelitowej może być już prawidłowa.
Glistnica dobrze reaguje na leki przeciwpasożytnicze. Lekami pierwszego wyboru są pochodne benzimidazolu: albendazol albo mebendazol. Typowe schematy, które stosuje lekarz, to:
Podane schematy mają charakter informacyjny. Lek, dawkę i czas leczenia dobiera się z uwzględnieniem wieku, masy ciała, ciąży i chorób współistniejących.
W polskich warunkach albendazol, mebendazol i pyrantel są dostępne, choć konkretne preparaty i ich dostępność w aptekach bywają zmienne. Iwermektyna doustna, która też działa na glistę, bywa w Polsce trudniej dostępna, a jej ewentualne zastosowanie ustala się indywidualnie.
Te sytuacje wymagają szybkiej oceny chirurgicznej lub gastroenterologicznej, a nie samodzielnego przyjmowania leku odrobaczającego.
Jeśli w rodzinie rozpoznano glistnicę u dziecka, warto omówić z lekarzem, czy badać lub leczyć pozostałych domowników oraz zadbać o poprawę nawyków higienicznych. Zarażenie zwykle wynika ze wspólnego źródła, a nie z bezpośredniego przekazywania między osobami.
Nie w taki sposób jak owsica. Świeżo wydalone jaja glisty nie są zakaźne, muszą najpierw kilka tygodni dojrzewać w glebie. Domownicy zwykle zarażają się nie od chorego bezpośrednio, lecz ze wspólnego źródła, na przykład z nieumytych warzyw czy zanieczyszczonej gleby. Dlatego najważniejsza jest poprawa higieny żywności i rąk w całej rodzinie.
Jeśli wyglądem przypomina dużą różowawą dżdżownicę, to najpewniej dorosła glista. Warto zabezpieczyć go w pojemniku i pokazać lekarzowi lub oddać do badania, a następnie wykonać badanie kału na jaja pasożyta. Nie zaczynaj na własną rękę wielu różnych leków. Właściwy preparat i dawkę dobierze lekarz.
Często tak. Typowo stosuje się albendazol 400 mg jednorazowo lub mebendazol (100 mg 2 razy dziennie przez 3 dni albo 500 mg jednorazowo), które są zwykle skuteczne wobec dorosłych glist w jelicie. Ostateczny schemat ustala lekarz, a po leczeniu zaleca się kontrolne badanie kału, aby potwierdzić, że zarażenie ustąpiło. W powikłaniach mechanicznych postępowanie jest bardziej złożone.
Nie ma wiarygodnych danych, które potwierdzałyby, że domowe metody usuwają glisty. Poleganie na nich opóźnia skuteczne leczenie i zwiększa ryzyko powikłań przy masywnym zarażeniu. Skuteczne są leki przeciwpasożytnicze przepisane przez lekarza.
To możliwe. Faza wędrówki larw glisty przez płuca (zespół Loefflera) daje właśnie kaszel z wysoką eozynofilią, zwykle 1-2 tygodnie po zarażeniu. W tej fazie badanie kału bywa jeszcze ujemne, bo glisty zaczynają składać jaja dopiero po około 2-3 miesiącach. Warto zgłosić się do lekarza chorób zakaźnych lub medycyny podróży, bo podobne objawy dają też inne pasożyty.
U większości osób przebiega łagodnie i dobrze się leczy. Groźne są sytuacje masywnego zarażenia, zwłaszcza u dzieci: niedrożność jelit oraz wędrówka glisty do dróg żółciowych lub trzustki z żółtaczką i zapaleniem. To są stany wymagające pilnej pomocy, dlatego objawy takie jak silny ból brzucha z wymiotami czy żółtaczka nie mogą być lekceważone.
Autorka: dr n. med. Karolina Pyziak-Kowalska, lekarka chorób zakaźnych. Treść opracowana na podstawie aktualnych wytycznych powyższych instytucji oraz doświadczenia klinicznego autorki. Ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Data weryfikacji: lipiec 2026.