Antybiotyk działa tylko na bakterie, a przeziębienie, grypa i COVID-19 to choroby wirusowe. Jesienią i zimą wirusy odpowiadają też za większość zakażeń dróg oddechowych, więc antybiotyk nie pomoże. Takie zakażenia zwykle mijają same w ciągu tygodnia lub dwóch, a kaszel może się utrzymywać do trzech, czterech tygodni.
Na gorączkę i ból wystarczy paracetamol albo ibuprofen w dawce podanej w ulotce, a u dziecka dobranej do masy ciała. Odpoczywajcie, pijcie dużo płynów i zostańcie w domu, dopóki macie gorączkę.
Do lekarza idźcie, gdy objawy nagle się nasilą, gorączka wróci po kilku dniach poprawy albo będzie się utrzymywać dłużej niż pięć dni. Niemowlę, które nie skończyło trzech miesięcy i ma temperaturę 38°C lub wyższą, pokażcie lekarzowi od razu. Przy nasilonej duszności, bólu w klatce piersiowej albo splątaniu dzwońcie pod numer 112 lub 999.
Wirusy wywołują również większość zapaleń gardła i oskrzeli, więc antybiotyk ich nie leczy. Przy łagodnym lub umiarkowanym przebiegu COVID-19, gdy nie ma podejrzenia nadkażenia bakteryjnego, antybiotyku się nie podaje. Na czym polega różnica między bakterią a wirusem, wyjaśniam w poradniku o tym, dlaczego antybiotyk nie działa na wirusy.
Zielony albo żółty katar nie świadczy o zakażeniu bakteryjnym. Po kolorze odkrztuszanej wydzieliny też nie da się odróżnić zakażenia bakteryjnego od wirusowego. W zapaleniu oskrzeli antybiotyk skraca kaszel średnio o pół dnia, a przy tym może wywołać nudności i biegunkę.
Zapalenie zatok, które trwa krócej niż dziesięć dni, zwykle nie wymaga antybiotyku. Nadkażenie bakteryjne rozwija się najwyżej u 2% chorych. Za zakażeniem bakteryjnym może przemawiać utrzymywanie się objawów ponad dziesięć dni albo ich ponowne nasilenie po początkowej poprawie, ale rozstrzyga o tym lekarz.
Dziecko z niepowikłanym zapaleniem ucha środkowego można przez dwa, trzy dni obserwować bez antybiotyku, podając leki przeciwbólowe. Polskie zalecenia nazywają to czujnym wyczekiwaniem.
Antybiotyk od razu dostają niemowlęta, które nie skończyły sześciu miesięcy, oraz dzieci, które nie skończyły dwóch lat, jeżeli zapalenie obejmuje oba uszy. Bez czekania dostają go też dzieci z gorączką powyżej 39°C i wymiotami, z wyciekiem z ucha, z nawracającymi zapaleniami ucha oraz z wadami twarzoczaszki lub zaburzeniami odporności. Decyduje o tym lekarz po zbadaniu ucha.
Pozostałe zakażenia u dzieci omawiam w poradniku o antybiotyku u dziecka.
Antybiotyku wymagają zakażenia bakteryjne, które same nie mijają albo grożą powikłaniami: angina paciorkowcowa, zapalenie płuc, ostre odmiedniczkowe zapalenie nerek, krztusiec i borelioza.
Anginę paciorkowcową wywołuje bakteria Streptococcus pyogenes, czyli paciorkowiec ropotwórczy. Prawdopodobieństwo anginy lekarz ocenia za pomocą skali Centora w modyfikacji McIsaaca. Przyznaje po punkcie za gorączkę powyżej 38°C, brak kaszlu, powiększone węzły chłonne z przodu szyi oraz nalot i obrzęk migdałków, a dodatkowo uwzględnia wiek chorego.
Gdy chory uzyska trzy punkty lub więcej, lekarz pobiera wymaz z gardła do szybkiego testu albo na posiew. Anginę paciorkowcową leczy się zwykle przez dziesięć dni fenoksymetylopenicyliną, czyli penicyliną w tabletkach. Jak odróżnić anginę paciorkowcową od wirusowej, opisałam na stronie o anginie wirusowej i bakteryjnej.
Zapalenie płuc leczy się antybiotykiem jak najszybciej po rozpoznaniu, które potwierdza zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej.
Antybiotyk podany w pierwszych dwóch tygodniach krztuśca łagodzi przebieg choroby. Później służy on głównie temu, żeby chory przestał zarażać. Taką kurację rozpoczyna się u dorosłych do trzech tygodni od początku kaszlu, a u niemowląt i kobiet w ciąży do sześciu.
Rumień wędrujący, czyli wczesną postać boreliozy, leczy się antybiotykiem przez około dwa tygodnie.
Gdy ból gardła nasuwa podejrzenie anginy paciorkowcowej, pomocny jest szybki test antygenowy z wymazu. Dodatni wynik przy typowych objawach potwierdza anginę paciorkowcową. Ujemny wynik u dorosłego wystarcza, a u dziecka lekarz zwykle sprawdza go jeszcze posiewem.
U dorosłych z podejrzeniem zakażenia dolnych dróg oddechowych lekarz może oznaczyć CRP, czyli białko C-reaktywne, jeżeli po zbadaniu chorego nadal ma wątpliwości, czy antybiotyk jest potrzebny. Przy CRP poniżej 20 mg/l antybiotyku zwykle się nie przepisuje, a powyżej 100 mg/l przepisuje się go od razu.
Przy wyniku od 20 do 100 mg/l wolałabym wypisać receptę do wykupienia dopiero w razie pogorszenia, niż od razu zalecić antybiotyk. Lekarz ocenia wynik CRP razem z objawami, więc sam wynik nie przesądza o leczeniu.
Gdy lekarz podejrzewa odmiedniczkowe zapalenie nerek, przed pierwszą dawką antybiotyku zleca badanie ogólne i posiew moczu.
Antybiotyk bierzcie w dawce i o porach wskazanych przez lekarza, przez tyle dni, ile zalecił. Czas leczenia zależy od choroby: niepowikłane zapalenie ucha u dziecka po ukończeniu dwóch lat leczy się przez pięć dni, a anginę paciorkowcową przez dziesięć.
Opakowanie może zawierać więcej albo mniej tabletek, niż trzeba, dlatego ważna jest liczba dni, a nie tabletek. Kurację skraca albo wydłuża tylko lekarz.
Niektóre antybiotyki bierze się w trakcie posiłku, a inne na czczo. Szczegóły dotyczące najczęściej stosowanych leków zebrałam w poradniku o przyjmowaniu antybiotyku. Pominiętą dawkę zwykle przyjmuje się od razu, gdy chory sobie o niej przypomni. Jeżeli zbliża się już pora następnej, wystarczy wziąć tylko ją, bez podwajania. W razie wątpliwości sprawdźcie ulotkę.
Metronidazolu i tynidazolu nie wolno łączyć z alkoholem w trakcie kuracji ani przez dwa dni po odstawieniu metronidazolu i trzy dni po odstawieniu tynidazolu. Alkoholu lepiej unikać także podczas leczenia doksycykliną.
Większość skutków ubocznych jest łagodna i mija po zakończeniu leczenia. Najczęstsze to nudności, biegunka, ból brzucha, wysypka i drożdżyca, czyli kandydoza. Przy obrzęku twarzy lub języka, duszności albo wysypce z pęcherzami dzwońcie pod numer 112 lub 999.
Najpoważniejszym powikłaniem jelitowym jest zakażenie bakterią Clostridioides difficile. Ryzyko tego zakażenia jest kilkakrotnie wyższe w trakcie leczenia antybiotykiem i przez miesiąc po jego zakończeniu, a rośnie wraz z długością kuracji. Biegunka, która się nasila albo utrzymuje po odstawieniu antybiotyku, zwłaszcza jeżeli towarzyszy jej gorączka lub ból brzucha, wymaga wizyty u lekarza.
W rejestrach polekowych uszkodzeń wątroby najczęstszą przyczyną jest amoksycylina z kwasem klawulanowym. W badaniu przeprowadzonym w Islandii uszkodzenie wątroby wystąpiło u jednej osoby na około 2300 przyjmujących ten lek. Objawy pojawiają się średnio po miesiącu od początku leczenia, więc często już po zakończeniu kuracji.
Jeżeli w ciągu kilku tygodni po kuracji pojawi się żółtaczka, ciemny mocz albo świąd skóry, idźcie do lekarza. W takiej sytuacji zapytałabym najpierw o wszystkie antybiotyki z ostatnich tygodni, także te już odstawione. Więcej piszę na stronie o polekowym uszkodzeniu wątroby.
Światowy Tydzień Wiedzy o Antybiotykach potrwa w 2026 roku od 18 do 24 listopada. Jego tematem jest oporność na antybiotyki: lek, który wcześniej zabijał bakterie albo hamował ich wzrost, przestaje na nie działać. Każda kuracja, także niepotrzebna, sprzyja przetrwaniu i namnażaniu się opornych bakterii.
Oporne bakterie przenoszą się z człowieka na człowieka, dlatego niepotrzebna kuracja jednej osoby może utrudnić leczenie jej bliskich. Skąd bierze się oporność, wyjaśniam w poradniku o antybiotykooporności.
Według szacunków za 2020 rok w Unii Europejskiej, Norwegii i Islandii z powodu zakażeń bakteriami opornymi na antybiotyki umiera rocznie ponad 35 tysięcy osób. Na świecie w 2023 roku co szóste potwierdzone w laboratorium zakażenie bakteryjne było oporne na leczenie antybiotykami.
Wśród państw Unii Europejskiej oraz Norwegii i Islandii Polska jest w pierwszej dziesiątce pod względem zużycia antybiotyków. Zużycie leków porównuje się w zdefiniowanych dawkach dobowych (DDD), czyli w jednostce, którą Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) przyjęła do takich porównań.
W 2024 roku poza szpitalami zużyto w Polsce 21,2 DDD na 1000 mieszkańców na dobę, o 13% więcej niż średnia tych krajów (18,8). W porównaniu z 2023 rokiem zużycie w Polsce spadło o 2,8%.
Antybiotyk, który został po poprzedniej kuracji, nie nadaje się do leczenia kolejnego zakażenia. Podobne objawy mogą tym razem mieć inną przyczynę, a lek, dawka albo czas leczenia mogą nie pasować do obecnej choroby. Nie bierzcie też antybiotyku od sąsiadki ani od krewnych. Antybiotyki doustne są w Polsce dostępne wyłącznie na receptę, z wyjątkiem furazydyny stosowanej przy zakażeniach pęcherza moczowego.
Niewykorzystane leki oddajcie do apteki, w której stoi specjalny pojemnik, albo do punktu selektywnej zbiórki odpadów komunalnych (PSZOK). Nie wyrzucajcie ich do śmieci ani nie spłukujcie w toalecie.
Kiedy warto porozmawiać z lekarzem
- Czujecie się nagle znacznie gorzej albo objawy wracają po kilku dniach poprawy: zgłoście się do lekarza, a przy nasilonej duszności lub splątaniu dzwońcie pod numer 112 lub 999.
- Macie nagły, silny ból gardła z gorączką, bez kataru i kaszlu: poproście lekarza o zbadanie gardła i szybki test w kierunku paciorkowca.
- Bierzecie antybiotyk od dwóch, trzech dni bez poprawy albo pojawiła się wysypka, nasilająca się biegunka lub żółtaczka: zadzwońcie do lekarza przed kolejną dawką.
Umów wizytę · lekarz chorób zakaźnych w Warszawie · gorączka u dziecka: co robić
Grypa jest chorobą wirusową, więc antybiotyk nie pomoże. Osobom zagrożonym ciężkim przebiegiem lekarz może zalecić oseltamiwir, lek przeciwwirusowy, który najlepiej zacząć przyjmować w ciągu 48 godzin od pierwszych objawów.
Nie. Gęsty, żółty albo zielony katar towarzyszy też zakażeniom wirusowym i sam nie jest wskazaniem do antybiotyku. Za bakteryjnym zapaleniem zatok może przemawiać utrzymywanie się objawów ponad dziesięć dni albo ich ponowne nasilenie po początkowej poprawie.
Nie. Bierzcie go przez tyle dni, ile zalecił lekarz. Czas leczenia zależy od choroby, a opakowanie może zawierać więcej albo mniej tabletek, niż potrzeba. Kurację skraca albo wydłuża tylko lekarz.
Nie zawsze. Dziecku szczególnie narażonemu na biegunkę po antybiotyku można podawać probiotyk zawierający Lactobacillus rhamnosus GG albo Saccharomyces boulardii. Działanie tych szczepów potwierdzono przy dawce co najmniej pięciu miliardów komórek na dobę, podawanej od pierwszego dnia leczenia antybiotykiem. Który probiotyk warto wybrać, opisałam w poradniku o probiotykach przy antybiotyku.
Taki antybiotyk nie nadaje się do leczenia nowego zakażenia. Podobne objawy mogą tym razem mieć inną przyczynę, a nieodpowiedni lek opóźni prawidłowe leczenie i może wywołać skutki uboczne. Niewykorzystany antybiotyk oddajcie do apteki.
dr n. med. Karolina Pyziak-Kowalska, specjalistka chorób zakaźnych, hepatolożka, lekarka medycyny podróży. Tekst ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji u lekarza. Dane o zużyciu antybiotyków: raport Narodowego Instytutu Leków za 2024 rok (19 grudnia 2025) i ECDC (18 listopada 2025).
Zdjęcie: Antybiogram: krążki z antybiotykami na szalkach z hodowlą bakterii, wokół skutecznych antybiotyków strefy bez wzrostu. Fot. Dr Graham Beards, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.