ALT i AST to enzymy, które przedostają się do krwi z uszkodzonych komórek wątroby. Podwyższony wynik u większości dorosłych to skutek stłuszczenia wątroby albo picia alkoholu. Rzadziej przyczyną są wirusowe zapalenia wątroby, leki albo choroby autoimmunologiczne.
Od dziś odstawcie alkohol i wstrzymajcie się z nowymi suplementami. Przepisane leki przyjmujcie jak dotąd. W najbliższych dniach umówcie się na wizytę u lekarza rodzinnego i zabierzcie wynik. Lekarz zleci badania, które pomogą ustalić przyczynę. Wiele chorób wątroby da się wyleczyć albo zahamować, jeżeli lekarz rozpozna je przed marskością.
Przy żółtaczce bez znanej przyczyny lub czarnym, smolistym stolcu jedźcie na szpitalny oddział ratunkowy (SOR) albo do izby przyjęć. Gdy chory wymiotuje krwią, jest splątany albo bardzo senny, dzwońcie pod numer 112 lub 999.
ALT to aminotransferaza alaninowa, a AST to aminotransferaza asparaginianowa. Nazywa się je też transaminazami. Na polskich wydrukach często są oznaczone skrótami ALAT i AspAT. ALT występuje głównie w wątrobie. AST znajduje się także w mięśniach i sercu. Dlatego wzrost samego AST przy prawidłowym ALT częściej świadczy o uszkodzeniu mięśni lub serca niż wątroby.
Oba enzymy wchodzą w skład prób wątrobowych, czyli zestawu badań krwi, które oceniają stan wątroby. Należą do nich też bilirubina oraz enzymy GGTP i ALP. Bilirubina to żółty barwnik, który powstaje z rozpadu hemoglobiny. GGTP i ALP rosną przy zastoju żółci. Cały zestaw omawiam w poradniku o odczytywaniu wyników prób wątrobowych.
Górna granica normy zależy od laboratorium. Porównujcie więc swój wynik z normą wydrukowaną obok niego. W wielu polskich laboratoriach wynosi ona 40 U/l.
Według Polskiej Grupy Ekspertów NAFLD ta granica może być zawyżona, bo u zdrowych mężczyzn ALT wynosi najwyżej 29–33 U/l, a u zdrowych kobiet 19–25 U/l. Dlatego w zaleceniach dla lekarzy rodzinnych eksperci uznają za podwyższone ALT powyżej 30 U/l u mężczyzn i powyżej 19 U/l u kobiet.
Stopień podwyższenia ocenia się według tego, ile razy wynik przekracza górną granicę normy. Podwyższenie do pięciokrotności normy uznaje się za łagodne, do piętnastokrotności za umiarkowane, a powyżej za ciężkie. Na tej podstawie lekarz decyduje, jak pilnie zlecić dalsze badania.
Najczęstszą przyczyną w krajach rozwiniętych jest stłuszczeniowa choroba wątroby związana z zaburzeniami metabolicznymi (MASLD), dawniej nazywana NAFLD. Stłuszczenie wątroby występuje u 25–30% dorosłych. Towarzyszy nadwadze, cukrzycy typu 2 oraz podwyższonemu stężeniu cholesterolu lub trójglicerydów. MASLD opisuję osobno na stronie o stłuszczeniu wątroby.
Alkohol uszkadza wątrobę tym bardziej, im więcej i dłużej się go pije. Dawki alkoholu groźne dla wątroby omawiam na stronie o alkoholowej chorobie wątroby.
ALT i AST rosną też przy wirusowym zapaleniu wątroby typu B lub C (WZW B, WZW C), które przez lata może przebiegać bez objawów. Rzadziej przyczyną jest autoimmunologiczne zapalenie wątroby, hemochromatoza (nadmiar żelaza), choroba Wilsona (nadmiar miedzi), celiakia, choroby tarczycy albo intensywny wysiłek fizyczny.
Wątrobę mogą uszkodzić niektóre leki i suplementy. Najczęściej dochodzi do tego po amoksycylinie z kwasem klawulanowym, popularnym antybiotyku. Paracetamol szkodzi wątrobie, gdy przyjmuje się go w dawce większej niż zalecana w ulotce. Takie uszkodzenia opisano też po sterydach anabolicznych i ekstrakcie z zielonej herbaty, a pojedyncze przypadki po suplementach z kurkuminą. Ten temat rozwijam na stronie o polekowym uszkodzeniu wątroby.
Statyny, czyli leki obniżające cholesterol, są zwykle bezpieczne także przy podwyższonych ALT i AST. Przyjmujcie je dalej, a o zmianie leczenia zdecyduje lekarz.
Wątroba nie daje objawów przez wiele lat. W tym czasie choroba, która podnosi ALT i AST, postępuje. Przewlekłe zapalenie prowadzi do włóknienia. W miejscu uszkodzonych komórek wątroby stopniowo powstaje tkanka łączna.
Włóknienie ocenia się w skali od 0 do 4. Przy stłuszczeniu z zapaleniem narasta średnio o jeden stopień co siedem lat, a przy samym stłuszczeniu co czternaście lat. Stopień 4 to marskość. Tkanka łączna przebudowuje wtedy wątrobę, która coraz gorzej oczyszcza krew i wytwarza białka.
Marskość też długo przebiega bezobjawowo. Dolegliwości pojawiają się dopiero na etapie dekompensacji, gdy wątroba pracuje już bardzo słabo. W brzuchu zbiera się wtedy płyn, poszerzone żyły przełyku mogą krwawić, a skóra i białka oczu żółkną. Chory bywa splątany i senny. Marskość zwiększa także ryzyko raka wątroby.
Zanim dojdzie do marskości, mijają zwykle lata. W tym czasie wiele chorób wątroby można zatrzymać. WZW C leczy się tabletkami, zwykle przez 8–12 tygodni. Wyleczonych zostaje ponad 95% chorych. Przy WZW B leki przeciwwirusowe hamują rozwój choroby i zmniejszają ryzyko marskości oraz raka wątroby. Zwykle przyjmuje się je latami, często do końca życia.
Przy alkoholowej chorobie wątroby najważniejsze jest odstawienie alkoholu. Wczesne zmiany mogą się wtedy cofnąć. U osób z nadwagą już utrata 5% masy ciała zmniejsza stłuszczenie. Utrata 7–10% łagodzi zapalenie, a co najmniej 10% może zmniejszyć włóknienie. Badania oceniające włóknienie opisuję w poradniku o tym, kiedy stłuszczenie wątroby jest groźne.
Spiszcie wszystkie leki, także te bez recepty, oraz suplementy i zioła. Listę zabierzcie na wizytę. Preparaty „na wątrobę” są zbędne. Brakuje dowodów na ich działanie, a niektóre same uszkadzają wątrobę.
Powtórzone próby wątrobowe zwykle tylko potwierdzają nieprawidłowy wynik. W dużym brytyjskim badaniu 84% nieprawidłowych wyników utrzymywało się po miesiącu. Dlatego Brytyjskie Towarzystwo Gastroenterologiczne (BSG) zaleca szukać przyczyny już po pierwszym takim wyniku. Poczekać i powtórzyć badanie można tylko przy znanej, przejściowej przyczynie, na przykład ostrym zakażeniu.
Podstawowy zestaw obejmuje bilirubinę, ALP, GGTP, albuminę i morfologię krwi z liczbą płytek, a także USG jamy brzusznej. Albumina to białko wytwarzane przez wątrobę.
Do tego dochodzą badania w kierunku WZW B i WZW C. HBsAg to białko wirusa B, a jego obecność świadczy o trwającym zakażeniu. Anty-HCV to przeciwciała przeciw wirusowi C. Przy dodatnim wyniku anty-HCV wykonuje się test HCV RNA, który wykrywa samego wirusa.
Ferrytyna to białko, które magazynuje żelazo. Transferyna przenosi je we krwi. Saturacja transferyny określa, w jakim stopniu to białko jest wysycone żelazem. Oba wyniki razem pokazują, czy w organizmie jest go za dużo.
Sama podwyższona ferrytyna często towarzyszy stłuszczeniu wątroby oraz piciu alkoholu. Na hemochromatozę wskazuje dopiero wysoka ferrytyna razem z wysoką saturacją transferyny.
Zestaw uzupełniają autoprzeciwciała, czyli przeciwciała skierowane przeciw własnym tkankom, oraz immunoglobuliny, czyli wszystkie przeciwciała we krwi. Te badania pomagają rozpoznać autoimmunologiczne choroby wątroby.
Przy stłuszczeniu lekarz oblicza FIB-4, czyli wskaźnik ryzyka włóknienia, który uwzględnia wiek, AST, ALT i liczbę płytek krwi. Wynik poniżej 1,3 oznacza małe ryzyko, a po 65. roku życia granica wynosi 2,0. Wynik powyżej 2,67 świadczy o dużym ryzyku włóknienia. Przy wyniku pośrednim lekarz zleca elastografię albo test krwi ELF. Elastografia to bezbolesne badanie sztywności wątroby, podobne do USG.
Przy FIB-4 powyżej 2,67 Amerykańskie Towarzystwo Badań nad Chorobami Wątroby (AASLD) zaleca konsultację u hepatologa. FIB-4 jest mało wiarygodny przed 35. rokiem życia i podczas ostrej choroby.
Osobie z nadwagą i niewielkim podwyższeniem ALT zlecam najpierw HBsAg, anty-HCV, ferrytynę z saturacją transferyny i USG oraz obliczam FIB-4. Zalecam również odchudzanie i więcej ruchu. Gdy po sześciu miesiącach wynik nadal jest podwyższony, rozszerzam badania wątroby.
Skierowanie do hepatologa na NFZ wystawia lekarz rodzinny. Poproście o skierowanie, gdy ALT lub AST pozostają podwyższone dłużej niż sześć miesięcy mimo odstawienia alkoholu i leków, które mogły je podnieść. Hepatolog powinien ocenić również wynik FIB-4 powyżej 2,67 albo włóknienie wykryte w elastografii.
Dodatni wynik HBsAg albo testu HCV RNA oznacza trwające zakażenie. Leczy się je w poradni hepatologicznej lub w poradni chorób zakaźnych. Do hepatologa kieruje się też osoby z podejrzeniem autoimmunologicznego zapalenia wątroby, hemochromatozy lub choroby Wilsona albo z niewyjaśnioną przyczyną podwyższonych ALT i AST.
Jedźcie na SOR albo do izby przyjęć szpitala, gdy pojawi się żółtaczka bez znanej przyczyny. Żółtaczka to zażółcenie białek oczu lub skóry. Mocz zwykle wtedy ciemnieje, a stolec jaśnieje. Na SOR jedźcie też przy czarnym, smolistym stolcu, siniakach bez urazu oraz nasilonym bólu brzucha z gorączką.
Przy splątaniu, dużej senności albo wymiotach krwią dzwońcie pod numer 112 lub 999 i czekajcie na karetkę.
Wynik ponad piętnastokrotnie wyższy od górnej granicy normy to podwyższenie ciężkie. Przy granicy 40 U/l oznacza to ponad 600 U/l. Z takim wynikiem skontaktujcie się z lekarzem tego samego dnia, nawet bez objawów.
Po przyjęciu paracetamolu w dawce większej niż zalecana w ulotce jedźcie od razu na SOR, nawet jeżeli czujecie się dobrze. Pierwsze godziny po przedawkowaniu zwykle mijają bez objawów.
Kiedy warto porozmawiać z lekarzem
- Gdy wynik ALT lub AST jest podwyższony, a czujecie się dobrze, w najbliższych dniach umówcie się na wizytę u lekarza rodzinnego. Poproście o badania, w tym HBsAg, anty-HCV, ferrytynę z saturacją transferyny i USG.
- Gdy wynik utrzymuje się ponad sześć miesięcy, przyczyna pozostaje niewyjaśniona albo badania wykryły HBsAg, HCV RNA lub włóknienie wątroby, poproście o skierowanie do hepatologa.
- Gdy macie żółtaczkę bez znanej przyczyny, czarny stolec albo przyjęliście za dużo paracetamolu, jedźcie na SOR. Przy wymiotach krwią, splątaniu albo dużej senności dzwońcie pod numer 112 lub 999.
Umów wizytę · hepatolog w Warszawie · podwyższone ALT i AST: co mogą oznaczać
Podwyższone ALT najczęściej oznacza chorobę wątroby. Może jednak wzrosnąć także przy celiakii, chorobach tarczycy i po intensywnym wysiłku. AST rośnie dodatkowo po urazie mięśni i zawale serca.
ALT spada, gdy ustępuje przyczyna jego wzrostu. Po odstawieniu leku, który uszkodził wątrobę, wyniki zwykle wracają do normy. Przy stłuszczeniu ALT obniża się wraz z utratą masy ciała, a przy alkoholowej chorobie wątroby po odstawieniu alkoholu.
Na badanie ALT i AST można przyjść po posiłku. Na czczo trzeba być tylko wtedy, gdy w tym samym pobraniu bada się też glukozę albo cholesterol i trójglicerydy. Przez dobę przed pobraniem zrezygnujcie z alkoholu i intensywnego wysiłku. Ćwiczenia podnoszą oba enzymy, AST bardziej niż ALT.
Tak, w programie Moje Zdrowie, czyli bezpłatnym bilansie zdrowia dla osób od 20. roku życia. Przy czynnikach ryzyka chorób wątroby program obejmuje dodatkowo ALT, AST i GGTP albo przeciwciała anty-HCV.
Europejskie Towarzystwo Badań nad Wątrobą (EASL) odradza preparaty „na wątrobę” przy stłuszczeniu, bo ich skuteczność i bezpieczeństwo pozostają niepotwierdzone. U chorych ze stłuszczeniem i zapaleniem zmiany w wątrobie widoczne w biopsji utrzymywały się mimo przyjmowania sylimaryny, czyli wyciągu z ostropestu. Badania nad tymi preparatami omawiam w poradniku o suplementach „na wątrobę”.
Stosunek AST do ALT daje lekarzowi wstępną wskazówkę, co uszkadza wątrobę. U około 90% chorych z alkoholową chorobą wątroby AST jest wyższe niż ALT, a u ponad 70% przekracza je więcej niż dwukrotnie. Przy stłuszczeniu oraz przewlekłym WZW B i WZW C zwykle wyższe jest ALT.
AST wyższe niż ALT bywa też oznaką zaawansowanego włóknienia lub marskości, niezależnie od przyczyny. Szczegóły omawiam w poradniku o stosunku AST do ALT.
dr n. med. Karolina Pyziak-Kowalska, specjalistka chorób zakaźnych, hepatolożka, lekarka medycyny podróży. Tekst ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji u lekarza. Normy, progi i zakres badań: zalecenia Polskiej Grupy Ekspertów NAFLD 2019, wytyczne BSG 2017, ACG 2017, AASLD 2023 i EASL 2024.
Zdjęcie: Probówki z czerwonym korkiem, do których pobiera się krew na badania biochemiczne, w tym ALT i AST. Fot. Håkan Dahlström, Wikimedia Commons, CC BY 2.0.