Zakres badań w kierunku zakażeń w ciąży wyznacza w Polsce standard opieki okołoporodowej. Na pierwszej wizycie położniczej zwykle oznacza się przeciwciała przeciw toksoplazmozie (IgG i IgM), sprawdza odporność na różyczkę, wykonuje odczyn w kierunku kiły, proponuje test w kierunku HIV oraz przesiew w kierunku HCV (wirus zapalenia wątroby typu C). Antygen HBsAg (marker wirusowego zapalenia wątroby typu B) oznacza się już na początku ciąży, do 10. tygodnia lub przy pierwszym zgłoszeniu, i powtarza w trzecim trymestrze (między 33. a 37. tygodniem, wtedy razem z HIV, a VDRL i HCV u kobiet ze zwiększonym ryzykiem zakażenia). Cytomegalię (CMV), parwowirusa B19 czy ospę wietrzną (VZV) dokładam wtedy, gdy uzasadnia to objaw, kontakt z chorobą albo wynik USG. Kluczowe jest odczytanie wyniku w kontekście, bo dodatnie IgM samo w sobie nie oznacza świeżego zakażenia.
Większość tych infekcji łączy jedno: dla dziecka groźne bywa przede wszystkim zakażenie pierwszorazowe, czyli takie, z którym organizm mamy spotyka się po raz pierwszy właśnie w ciąży. Kontakt przebyty wcześniej zwykle zostawia odporność i nie zagraża płodowi. Dlatego serologia odpowiada w gruncie rzeczy na jedno pytanie: czy ten kontakt jest stary i bezpieczny, czy świeży i wymagający dalszej diagnostyki.
Część patogenów tradycyjnie opisuje się skrótem TORCH: toksoplazmoza, różyczka (rubella), cytomegalia, opryszczka (herpes) oraz grupa „inne", do której zaliczamy między innymi parwowirusa B19, ospę wietrzną, listeriozę, kiłę, HIV i WZW B i C. To wygodny sposób, żeby zapamiętać, o czym myśleć, kiedy w ciąży pojawia się gorączka, wysypka albo nietypowy obraz w badaniu USG.
Toksoplazmoza (IgG, IgM). Interesuje mnie, czy pacjentka ma już odporność. Dodatnie IgG przy ujemnym IgM zwykle oznacza kontakt przebyty dawno i spokój na resztę ciąży. Oba wyniki ujemne mówią, że odporności nie ma, więc badanie powtarzamy w kolejnych trymestrach i pilnujemy profilaktyki. Dodatnie IgM zawsze wymaga potwierdzenia i oznaczenia awidności IgG.
Różyczka (IgG). Tu sprawdzam samą odporność. Jeśli jej brakuje, w ciąży szczepienia nie wykonujemy, ponieważ szczepionka przeciw różyczce jest żywa. Szczepimy po porodzie albo przed planowaną ciążą, a w czasie ciąży bez odporności unikamy kontaktu z osobami chorymi.
Kiła (odczyny kiłowe, na przykład VDRL). Wykryta kiła jest skutecznie leczona penicyliną, a wczesne leczenie chroni dziecko. To jeden z powodów, dla których badanie robi się rutynowo, nawet gdy nic nie wskazuje na zakażenie.
HIV. Test proponuję każdej pacjentce, bo odpowiednie leczenie w ciąży drastycznie zmniejsza ryzyko przeniesienia wirusa na dziecko. To sytuacja, w której wczesna wiedza o zakażeniu realnie zmienia rokowanie noworodka.
HCV (przesiew w kierunku wirusa zapalenia wątroby typu C). To badanie szczególnie bliskie mi w codziennej praktyce hepatologicznej. Szczepionki na HCV nie ma, ale wykrycie zakażenia pozwala zaplanować opiekę i leczenie po porodzie.
Szczególną uwagę zwracam na kolejny marker wątrobowy, czyli HBsAg, który standard każe oznaczyć już na początku ciąży (do 10. tygodnia lub przy pierwszym zgłoszeniu) i powtórzyć w trzecim trymestrze. Wykrywa on zakażenie WZW typu B. Jeśli wynik jest dodatni, noworodek w pierwszej dobie życia otrzymuje szczepienie oraz immunoglobulinę, co pozwala skutecznie przerwać zakażenie okołoporodowe.
Nie każde badanie robi się u wszystkich. Część oznaczeń włączam zależnie od sytuacji klinicznej.
Cytomegalia (CMV) to najczęstsza wrodzona infekcja wirusowa, a jej serologia bywa trudna w interpretacji, dlatego u każdej ciężarnej rutynowo jej nie oznaczamy. Największą wartość ma tu profilaktyka higieniczna: częste mycie rąk oraz unikanie kontaktu ze śliną i moczem małych dzieci (wspólne sztućce, dojadanie po dziecku, całowanie w usta).
Parwowirus B19 wywołuje rumień zakaźny, czyli „piątą chorobę". U płodu potrafi wywołać niedokrwistość i uogólniony obrzęk, a skala ryzyka zależy od wieku ciąży. Badanie zlecam przy objawach albo po kontakcie z chorobą, zwłaszcza u kobiet pracujących z dziećmi.
Ospa wietrzna (VZV). Odporność sprawdza się rozsądnie już na etapie planowania ciąży, bo szczepionka przeciw ospie także jest żywa i podajemy ją przed ciążą. W czasie ciąży bez potwierdzonej odporności unikamy kontaktu z chorymi.
Ta część decyduje o tym, czy wynik uspokoi, czy niepotrzebnie przestraszy.
IgG to ślad, że kontakt z danym drobnoustrojem był. W wielu infekcjach oznacza po prostu odporność.
IgM pojawia się we wczesnej fazie zakażenia, ale potrafi utrzymywać się miesiącami, a nawet latami, i bywa nieswoiste. Dlatego samo dodatnie IgM traktuję jako sygnał do pogłębionej diagnostyki, a nie jako rozpoznanie świeżego zakażenia.
Awidność IgG to siła, z jaką przeciwciała wiążą patogen. Wysoka awidność wskazuje na zakażenie przebyte dawno, najczęściej jeszcze przed ciążą, i zwykle uspokaja. Niska awidność w połączeniu z dodatnim IgM może przemawiać za zakażeniem świeżym i wtedy planujemy kolejne kroki. To dlatego przy „dodatnim" wyniku IgM tak często proszę o dodatkowe oznaczenie awidności, zanim wyciągniemy wnioski.
Wykonaj badania zgodnie z planem opieki i zrób je wcześnie, na początku ciąży. Jeśli masz wyniki sprzed ciąży, zachowaj je, bo stary wynik IgG bywa bezcennym punktem odniesienia. Wynik z dodatnim IgM zawsze pokaż lekarzowi, zamiast interpretować go samodzielnie przez wyszukiwarkę.
Zadbaj o profilaktykę, która wyprzedza większość tych zakażeń: częste mycie rąk, rezygnacja z surowego i niedogotowanego mięsa oraz niepasteryzowanego nabiału, dokładne mycie warzyw i owoców, ostrożność przy sprzątaniu kociej kuwety oraz unikanie kontaktu ze śliną i moczem małych dzieci. Odporność na różyczkę i ospę wietrzną sprawdź jeszcze na etapie planowania ciąży, żeby zdążyć ze szczepieniem przed nią.
Skontaktuj się z lekarzem prowadzącym, jeśli w ciąży pojawi się gorączka z wysypką, powiększone węzły chłonne albo objawy grypopodobne. Zgłoś każdy kontakt z osobą chorą na różyczkę, ospę wietrzną lub rumień zakaźny, zwłaszcza gdy nie masz potwierdzonej odporności. Osobnej rozmowy wymaga dodatnie IgM w którymkolwiek panelu oraz każda nieprawidłowość opisana w USG płodu. W takich sytuacjach o dalszym postępowaniu decyduje lekarz, który zna całość Twojej sytuacji klinicznej.
*Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.*
[Umów konsultację (interpretacja wyników w ciąży)](#konsultacja)
Które badania w kierunku zakażeń są w ciąży standardowe?
Na pierwszej wizycie zwykle oznacza się przeciwciała przeciw toksoplazmozie (IgG i IgM), odporność na różyczkę oraz wykonuje test w kierunku kiły, HIV i HCV (wirus zapalenia wątroby typu C). Antygen HBsAg (marker WZW typu B) oznacza się do 10. tygodnia lub przy pierwszym zgłoszeniu i powtarza w trzecim trymestrze; wtedy powtarza się też HIV, a VDRL i HCV u kobiet ze zwiększonym ryzykiem. CMV, parwowirusa B19 i ospę wietrzną dokłada się zależnie od objawów, kontaktu z chorobą albo obrazu w USG.
Czy dodatnie IgM oznacza świeże zakażenie w ciąży?
Nie zawsze. IgM pojawia się we wczesnej fazie zakażenia, ale potrafi utrzymywać się miesiącami, a nawet latami, i bywa nieswoiste. Samo dodatnie IgM jest sygnałem do pogłębionej diagnostyki, w tym oznaczenia awidności IgG, a nie rozpoznaniem świeżego zakażenia.
Po co bada się awidność IgG?
Awidność to siła wiązania przeciwciał z patogenem. Wysoka awidność wskazuje na zakażenie przebyte dawno, zwykle jeszcze przed ciążą, i zazwyczaj uspokaja co do ryzyka dla płodu. Niska awidność z dodatnim IgM może przemawiać za zakażeniem świeżym i wymaga dalszych kroków diagnostycznych.
Czy mogę zaszczepić się na różyczkę lub ospę w ciąży?
Nie. Szczepionki przeciw różyczce i ospie wietrznej są żywe, dlatego podaje się je przed ciążą, nie w jej trakcie. Odporność warto sprawdzić już na etapie planowania ciąży, aby zdążyć ze szczepieniem.
Co się dzieje, jeśli mama ma dodatni HBsAg?
Dodatni HBsAg oznacza zakażenie WZW typu B. Noworodek matki HBsAg dodatniej otrzymuje w pierwszej dobie życia szczepienie oraz immunoglobulinę co pozwala skutecznie zapobiec zakażeniu okołoporodowemu.
Autorka: dr n. med. Karolina Pyziak-Kowalska, lekarka chorób zakaźnych. Treść opracowana na podstawie aktualnych wytycznych powyższych instytucji oraz doświadczenia klinicznego autorki. Ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Data weryfikacji: lipiec 2026.