Wirusowe zapalenie wątroby typu A (WZW A) to zakażenie wywołane wirusem HAV, które szerzy się głównie drogą fekalno-oralną: przez skażoną wodę i żywność. Choroba zwykle jest samoograniczająca i przechodzi całkowicie, bez postaci przewlekłej. Przed wyjazdem w rejony o gorszych warunkach sanitarnych chronią dwie rzeczy: higiena wody i żywności oraz szczepienie przeciw WZW A.
WZW A wywołuje wirus zapalenia wątroby typu A (HAV, z ang. hepatitis A virus). To zakażenie atakujące komórki wątroby, które w przeważającej większości przypadków organizm pokonuje samodzielnie. Po przechorowaniu pozostaje trwała odporność na całe życie.
W praktyce widzę, że pacjenci często mylą trzy różne choroby o podobnej nazwie. Warto je rozdzielić już na starcie, bo drogi zakażenia i przebieg są zupełnie inne.
WZW A przenosi się drogą fekalno-oralną, czyli przez spożycie wody lub jedzenia zanieczyszczonego wirusem z ludzkiego kału. Wirusowe zapalenie wątroby typu B (WZW B) oraz typu C (WZW C) szerzą się inaczej: przez krew i kontakt z zakażonymi płynami ustrojowymi.
Różnica dotyczy też przebiegu. WZW A zwykle jest samoograniczające i ustępuje bez leczenia przyczynowego, a organizm eliminuje wirusa. WZW B i WZW C mogą natomiast przejść w postać przewlekłą i po latach prowadzić do marskości lub raka wątroby. Dlatego określenie "WZW" bez litery niewiele mówi: liczy się typ.
Na WZW A istnieje szczepienie, podobnie jak na WZW B. Przeciw WZW C szczepionki na razie nie ma, a profilaktyka opiera się na unikaniu kontaktu z zakażoną krwią.
Zakażenie następuje, gdy wirus obecny w kale osoby chorej trafi drogą pokarmową do organizmu innej osoby. Brzmi mało apetycznie, dlatego dawna nazwa "choroba brudnych rąk" wciąż dobrze oddaje mechanizm.
Do zakażenia dochodzi najczęściej przez wodę pitną skażoną ściekami, żywność mytą lub przygotowywaną w takiej wodzie, owoce morza z zanieczyszczonych akwenów, zwłaszcza spożywane na surowo, oraz warzywa i owoce mające kontakt ze skażoną wodą. Do transmisji przyczyniają się także nieumyte ręce po skorzystaniu z toalety, gdy ta sama osoba przygotowuje potem posiłki.
Istotny jest okres wylęgania, czyli czas od zakażenia do pierwszych objawów, który wynosi zazwyczaj od 15 do 50 dni, średnio około miesiąca. Osoba zakażona wydala wirusa jeszcze zanim poczuje się chora, dlatego może nieświadomie zakażać innych.
Objawy bywają różne, od bezobjawowego przebiegu po pełnoobjawową chorobę. Częściej łagodnie chorują dzieci, a ciężej dorośli. Typowo pojawia się osłabienie, gorączka, brak apetytu, nudności i ból w prawym podżebrzu, a po kilku dniach zażółcenie skóry i białek oczu (żółtaczka), ciemny mocz oraz jaśniejszy stolec.
U większości osób choroba mija samoistnie w ciągu kilku tygodni i wątroba w pełni się regeneruje. U osób starszych i pacjentów z przewlekłą chorobą wątroby przebieg bywa cięższy, dlatego ta grupa wymaga szczególnej uwagi.
Jako lekarka medycyny podróży mam dla Was prostą zasadę: im wcześniej przed wyjazdem zaplanujecie profilaktykę, tym spokojniej będziecie mogli cieszyć się smakami lokalnej kuchni. WZW A jest częste w rejonach o gorszych warunkach sanitarnych, między innymi w wielu krajach Afryki, Azji, Ameryki Środkowej i Południowej.
Ochrona opiera się na dwóch filarach, które najlepiej działają razem.
Sięgajcie po wodę butelkowaną z fabrycznie zamkniętą nakrętką, także do mycia zębów, i odpuśćcie lód w napojach, bo bywa robiony z kranówki. Wybierajcie dania świeżo ugotowane i podane na gorąco, owoce obierajcie samodzielnie, a owoców morza na surowo w miejscach o wątpliwej sanitarności lepiej unikać. Przed jedzeniem oraz po wyjściu z toalety dezynfekujcie ręce. Sprawdza się tu prosta zasada: ugotuj, obierz albo zapomnij.
Higiena ogranicza ryzyko, ale go nie znosi całkowicie, bo trudno kontrolować każdy posiłek w podróży. Dlatego przy wyjazdach w rejony endemiczne rozważcie szczepienie przeciw WZW A. To skuteczna metoda budowania odporności zawczasu. O tym, czy i kiedy je przyjąć oraz jak zaplanować dawki przed wyjazdem, decydujecie wspólnie z lekarzem medycyny podróży podczas konsultacji, po ustaleniu kierunku, długości pobytu i Waszego stanu zdrowia.
Szczepienie warto omówić z odpowiednim wyprzedzeniem, żeby organizm zdążył zbudować ochronę przed wyjazdem. Zajrzyjcie też do wpisu o szczepieniach przed podróżą i o profilaktyce biegunki podróżnych, bo w tropikach te tematy chodzą w parze.
WZW A zwykle jest samoograniczające i nie przechodzi w postać przewlekłą. Organizm eliminuje wirusa, a po przechorowaniu pozostaje trwała odporność. To odróżnia je od WZW B i WZW C, które mogą stać się zakażeniami przewlekłymi.
Do zakażenia dochodzi drogą fekalno-oralną, czyli przez spożycie wody lub żywności zanieczyszczonej wirusem pochodzącym z kału osoby chorej. Sprzyjają temu gorsze warunki sanitarne, skażona woda pitna, owoce morza z zanieczyszczonych akwenów i nieumyte ręce podczas przygotowywania posiłków.
Tak, dostępne jest szczepienie przeciw WZW A. Bywa rozważane zwłaszcza przy podróżach w rejony o gorszych warunkach sanitarnych. Decyzję o szczepieniu i jego terminie warto podjąć podczas konsultacji u lekarza, z odpowiednim wyprzedzeniem przed wyjazdem.
Okres wylęgania, czyli czas od zakażenia do pierwszych objawów, wynosi zazwyczaj od 15 do 50 dni, średnio około miesiąca. W tym czasie osoba zakażona może wydalać wirusa i zakażać innych, jeszcze zanim sama poczuje się chora.
U większości osób WZW A mija samoistnie, a wątroba w pełni się regeneruje. Dorośli chorują jednak zwykle ciężej niż dzieci, a u osób starszych oraz pacjentów z przewlekłą chorobą wątroby przebieg bywa poważniejszy. Ta grupa wymaga szczególnej uwagi i wcześniejszej rozmowy o profilaktyce.
Po powrocie z podróży zwróćcie uwagę na osłabienie, brak apetytu, nudności, ból w prawym podżebrzu, a zwłaszcza zażółcenie skóry lub białek oczu i ciemny mocz. Wtedy zgłoście się do lekarza, najlepiej medycyny podróży lub chorób zakaźnych.
Jeśli planujecie wyjazd, dobrze zaplanować profilaktykę wcześniej. Więcej o zakażeniach wątroby przeczytacie na stronie wirusowe zapalenia wątroby, a plan przygotowań do konkretnego kierunku ustalicie podczas konsultacji medycyny podróży.
Powyższe informacje mają charakter ogólny i edukacyjny oraz nie zastępują indywidualnej konsultacji medycznej. W sprawie profilaktyki i szczepień przed podróżą zawsze skonsultujcie się z lekarzem.
Autor merytoryczny: dr n. med. Karolina Pyziak-Kowalska, specjalistka chorób zakaźnych, hepatolożka, lekarka medycyny podróży. Data weryfikacji: lipiec 2026.